|
|
|
|
|
|
|
|
|
Nivîsekê bişîne
   
 
Amer Çelik
Şîxadî… Rastî û nasîn Xeleka 6 an

 

Billede 

 

 

Çavkaniyên  dibêjin ku Şêx Adî bi nûjeniye xwe ya ola Êzidiyatiyê  jeniyê Êzidiyatî gelekî nêzîkî ola Islamê kiriyeEv gotin gelek dilxerabî li dorê peyde dike. 

Her ciqasî bi dehê lêkolîn û gotarên zanistî li ser ola Kurdên Êzidî hatine weşandin ku diyar dike ola Êzidiyatiyê oleke kevnare, bi hezarên salan B.Z ê hatiye dîtin û heta roja îro  hîn li ser ç û baweriye xwe ye. Tu rêftar(sîfat-صفات-سلوك) di bername oldariyê de, hevbeşiye Êzidiyatiyê û Islamê re tune.Ew lêkolînvan Ereb û Islamî ku dibêjin Êzidiyatî beşek ji ola Islamê yeev gotin bingeh û hîmê  tune, li ser himek û rameneke oldarî  paşverû hatiye gotin. 

Dektor Kazim Hebîb dibêjeEn ku dibêjin Şêx-Adî ibin Mûsafir ji malbata Emewiyan ne ew dîtineke pir şaşe û dûrî rastiyê yeJi ber ku Êzidiyatî kesekî ji oleke din qebûl nake!..Êzidiyatî ji olan, olên ku xwînê têkilî hev du nake. merovê Êzidî pêwîste  ku  dêk û bavê   Êzidî  bin. Ew(Êzidî) di  yekê de pir serhişkin tu şeke me de tune!.  Bicî(Mentiq-( المنطق)bi qebûl kirinê re têkliyê nake!.. Heger em bibêjin hatine Şêx-Adî Lalişê û her bi hatine xwe re kesatiyeke berz û ji serkêşin Êzidiyan hatibû qebûl kirin, ev yek rastiyekê dide me ku Şêx-Adî bi eslê xwe ve Êzidiye û ji dêk û bav ve Êzidiye. Ne wekî hinek dibêjin ku ew derwêşekî Islamî  ye!?.... 

Gelek olên tebşîrî wekî ola Islami şerekî mezin û dijwar bi sedê salan bi Êzidiyan re kirin ku Êzidiyan ji ola wan dagerînin û mislman bikin her wan (Êzidiyan) li ber xwe daye û ola xwe(Ola Kurdan) parastin û ne guherandinBelê gelek, bi dehan ji wan şeran di dema Şêx-adî de  û her Şêx di wan şeran de ji bo parastinê serkêşiye Êzidiyan kiriye 

Rastiyeke dîrokî heye pêwîste ku bête gotindema merov pirtûkên Êzidiyan yên pîroz dixwîne û sehbeta ilmdarên Êzidiyatiyê guhdar dibe ku Şêx-Adî nekirine rêza xwedanwendan belê Şêx-Adî qelenderekî xwedan qîmete û xwedanê keremetan ne. Ev gotine ya ilmdarên Êzidiyane . 

Her weha kazim Hebîb dibêje ku nayê qebûl kirin û nejî bawer kirin ku car-caran têde gotin ku navê Êzidiyan bi navê Êzîd ibin Mewiye ve  girêdan nimûneWekî Seid Deyoecî.  Her weha Hebîb dibêje:Belê  di baweriye min de navê Êzidiyan ji Êzd-Êyzd di ziman kurdî û Farisî de bi weteye Xweda  ku ji gotine Ezdan-Yezdan bi weteye Xweda hatiye. 

Me soz daye ku li gorî zanîn û zanistiye xwe em xalekên veşar di dîroka Êzidiyan nehêlin bi bêtuxmî û bi hostey î  birjînin ser kaxezê. 

Dema merov qewl û beytdu,a û dirozên Êzidiyan dixwîne û guhdar dike,merov bi rehetî dighêje  baweriyê ku Êzidiyatî bi hezarên salan berî hatine Şêx-Adî ev ol hebû û wan Êzidiyan yezdan(xwedanas dikirin û diparistin 

Şêx Adî serkêşekî zane bûye û  hinek nujenî xistiye rêka parastine ÊzidiyanLewma  cihekî Şêx Adî  î evra û pîroz li ba Êzidiyan heye 

Hêjayî gotinê ku merov bibêje;   Yekî ji wan lêklînvanên Islamî  li ser  sedmên hatine Şêx Adî  ji Libnanê(Balbek-Bêtlfarbo  çiyayê Hekarê , ji bo Lalişê  tevgereke zanistî nekirine ûne ji baş li rûpelên dîrokêe ne geriyan e. Belê wan li gorî hinek rûyav(Ehtîmal-at) ger û lêkolînên xwe hûnane. Ew  rûyev ji bo  koçeriyê me hêsîr dike ku bi sedên pirsan bêne pirsîn. Gelo Şêx-Adî bi fikir û ramanên hinek Şêxên  derwêşî (SofîzimIslamî bi bandor …Û dixwest ku wan fikir û ramanan li  çiyayê Hekarê belav bike…??!! bersiva van herdu pirsan ,  ew ku ev yek ji rastiyê û baweriyê dûreEv rêka ku merovan bi bawerî dagerînin bi ser Islamê de ne rêk kiryarî ye Islamiyê ye( سلوكTi hewcedariye Islamê bi vê yekê tunebûJi xwe Islamiyan bi devê Şor bi qeflan  merov muslman dikirin û bi taybetî , Êzidî!... Eger raste wekî ew lêklînvan dibêjin ku Adî ji bo Êzidiyan wergerîne bi ser ola Îslamî de, hatibû herêmê… Me ew rêk û xizmetên ji bo parastîn û bi hêzkirine Êzidiyan û Êzidiyatiyê ji aliyê Şêx-Adî ve ji bo çi ….??!! Eger raste ku kardariye Şêx-Adî ew bo  ku baweriye miletekî (Êzidiyan) bike bin boandora felsefa û ramanên Islamê. Ji miletekî merovekgirupekeşîrek li dijî,pêşgirtine wan fikir û ramanên Islamî ku Şêx-Adî ji bo wan hatibû derentket!!?...Ma gelo ne nêzîkî rastiyê ye ku em bibêjincelebek li dijî  kardariyê  ..!? kanî ew deng..? Di dîrokê de , di rûpekî dîrokê de me ne dîtiye ku Êzidiyan ne razîbûne xwe li dijî Şêx-Adî kirinebelê Êzidiyan heta piş Şêx-Adî û heta roja Îro  bi rêka Şêx Adî parstine ola Êzidiyatiyê dikin. 

Dektûr Xelef Cerad di pirtûka xwe de,ya bi nave (Êzidiyatî û Êzidî) de, li ser hatine  Şêx-Adî  dibêje ku hinek çirawîsk hene ku Şêx-Adî ji kurdên Al-Tîyrahiya ( التيراهية)  ne. Xelef Al-Cerad li ser zimanê Lêkolînvanê Ira  Yaqûb Serkîs  ku Şêx-Adî ji wan Kurdên ku havînan li zozanan n û zivistanê xwe berdidan der û dorên Mûsilê. Di  demê de eşîra kalkên Şêx-adî  ku li zozana akincî bûnEw Kurdên Tîyrahiyan li çiyayê Madî li kêleke Hilwan akincî bûn  leşkerê Faris iyan  li ser wan kom dibûn û bi sedan li der û dorên Mûsilê ji wan kuştin. Her weha demelocî  dibêjie ku kurdên Tîyrahiyan ola xwe bernedan û li ser baweriyên xwe yên kevin man. Ew bawerî  Êzidiyatî û Zerdeş . 

Her çiqasî agehdariyên Cerad pir girîngin û nêzîkî rastiyê ne ,  mixabin ku çavkaniyên ku wan agehdariyan  serrast bike di pirtûka berêz Cerad de gelekî kêm hatiyeHer weha Demelocî pêde diçe dibêje ku ji  rojê de şer û dijimantî di navbera  olê (Êzidiyatî) û Islamê de didumîne!... Her weha Hêja Zûhêr Kazim Ebûd di pirtûka xwe yan E,udî ibin Mûsafir (nûjenê ola Êzidiyatiyê) di rûpelê 71 de dibêje ku Berêz Cerad agehdarin  hîm anîneHêja Zûhêr dibêje ku dibe ku Cerad civaka Îraqê nizane!... Cerad  eşîran , Tîre(Mezheb)û olan têkilî hev dike, her weha Cerad ŞebekÊzidiyaneşîrên Tûrkmanî li Tliheferê û Babawat Şî,ea Alcehferî Hebab Êzidî ku li Şingal akincî ne û Şaxên wan li Tlehferê tuneneCerad van tevan têkilî hevû din dike. Ev gotin ya Zûhêr Kazim Ebûd . 

Seid  Deywacî ew  li ser Şêx-Adî bin Mûsafir gelekî biriye û aniye merov dema rûyavên ku Dewecî anîne rojevê merov   dighîjê ku ew ne rûyavên ser bixwene û bi rêkeke Islamî lagerî(Mûtesib-متعصبbi kiryarîyeke dûrî zanistiyêLewma  em rûyavên nayîn ziman. 

M. Abid Al-Hemîd Al-Hemd ku dîtina  ji piraniyê lêkolînvanan cûdaye dibêjeÇiqasî ola Êzidiyatiyê ji xeleka Kurdîtiyê derenketiye   piş hatine Şêx-adî merov hinek tiştên Islamî di nave Êzidiyan de dibînewekî Xerqê (Derwêyê),Şêx uwha gelek tiştên din . 

Adî Xerqa ji destê Şêxê xwe girtibû û li xwe kir ew bi libsê Xerqa ciwan bûbû hevalên wîyê derwêş jêra digotin Tawisê Derwêşandengê  di sirudan de pir xweş,. (Adîhelbest  dihûnan û her weha dibêjenku  Bexda Terk da û çû  başûr  ji ber ku weki cihê têd jiyan . 

Corc Birsî Badcir lêkolînek li ser Êzidiyan weşandibû gotin ku Berêz Corc Birsî di sala 1842 -1850 z de hatibû nav Êzidiyan dan û standin pir bi serok , rêber û ilmdarên Êzidiyan re kiribû  dibêje ku libsê xizmetkarên Laliş wekî libsê Rahîbe ye(Rehiban) du xizmekar mêr in û xizmetkare jine Sadan - Sad dişibhe libsê wan. Dibeje ku li ser Gora Şêx-Adî ji Sadan pirsîyeEv gora ki ye..?” bavê Şêx –Adî ?!, ji min re got ku dêk û bavê  tun in û ew nemiriye!.... 

Demelocî dibêje ku Corc Birsî Badcir ne merovekî zanebû û heşt salan bi Êzidiyan re jiyan kiriye û nikarîbû yekî tenê , ji Êzidiyan bîne ser ola Xirstiyaniyê. Bi rastî ew ji bo nêzîkbûne Êzidiyatiyê û Xirîstiyanî kar dikirDemelocî dibêje ku tişê ku Badcir di derbarê çekên xizmetkaran (libis) de dibêje ne rastin. 

Qasê lêkolînvanan di cihê gorkirine Şêx-Adî de yekin..Alozî di  agehdariyê de di navbera lêkolînvanan de tune.Şêx-Adî di Laliş de hatiye bi gorkirin. 

Di rastiya Wargeha Laliş merov bi kevinariye wargihê   dighîjê  bandora cih ya dîrokî ,  mixabin ku merov  dighe  zaniyarê ku ji xizmetgozariyê ve geleki belgaze. 

Em gihîştine wêbaweriyê ku Şêx-Adî bi zanistî û danûstandine xwe Êzidî ji qirkirin û fermana parastin. Ji roja dîtine Şêx-Adî li Liş de heta roja mirine  Zûhêr Kazim Bûd dibêje ku Êzidî di aramiyê de jiyaneFerman û qirkirinê hatine ser Êzidiyan tev di dema berî Şêx-Adî û piştî Şêx-Adî hatine tomarkirin. 

 

Heta xeleka 7an bimînin dixweşiyê de. 

Amer Çelik  

 Hezîran/ 2016 Almaniye  

amercelik@hotmail.de  

 

 


   

 

 

Amer Çelik3257

 

Berpirsîyar û karê teknîkî
Redaksîyon
Bahzad Shamsany
Yilmaz Yildiz
Copyright © 2005 bahzani.net
bahzani.kurdi@gmail.com