|
|
|
|
|
|
|
|
|
Nivîsekê bişîne
   
 
Torine Torini
,, XWÎNA HEVT BIRA,,

 

                                                                   ..Xwestina  kurda  ji  siruştê  tê,  

                                                Lê  çi  ku  ji  siruştê  tê  bedewe,  bê  qisûre,,

                                                                      Nîgarkêşê  navdar  M.  Saryan

                    ,,Cara  pêşin  bi  zanyarî ,   bi  berfireh   makkirî  derbarê  hêşnayên dermanîyê  yên  bi  jerîn  yên  Ermenîstanêda  dermanzanekî   kurd   (ê  ku  dewsa  çar  intyama - ezmûnana  pê  yekê  derbazî  li  ser  xwendinê  bûye  li  zanîngeha   bijişkîyê)  lêkolîn  kirye.  Têzîsên  evê  xebata  wî  ya  dîplomîyê   bona  xwendevanên  rêze  bi  şêweyê   bi   hêsa  têgihîştinê  kovara   ,,Առողջապահություն,, (,,Tenduristî,,)  ya  hemkomarîyê  ya  Ermenîstanê  (sal  1988),  rojnamên  ,,Բանվոր,,  (sal  1984),  ,, Rya  teze,,  (sal  1990)  û  yên  dinê  da  hatine  weşandinê,,  (Mêzeke:  pirtûka  Գ.  Վարդանյան   ,,Շիրակի  առողջապահությունը,,,  էջ  110 – 111,  2003թ).

                    Ew  dermanzan  heyranê  we  Torinê  Torinîye,  ango  xudanê  evan  xetan  e.

                      Dema  lêkolînkirinên  xwe  ez  rastî  hine  agahdarîyên  derbarê  dîrok  û  çanda  me  yên  hêşnaîyên  dermanîyêva  girêdayî   hatim.   Awa  hela  60  hezar  sal  berî   ji  dayîk  bûna  Îsa  pêxember  ,,MERIVÊN  KULÎLK,,  yên    niştecîhên  şkefta  Şanîdar  a  li    Biradost   bi  asta  parêzîyê   kulîlk  hiz  kirine  û   hêşnayên  dermanîyê  bona  qenckirinê  bi  kar  anîne.   (Bîr – bawerîyên  evan  mervana  ,,Pirtûka  rêkordên  Gînnêss,,- da  wek  li  cîhanê  dîharbûna  bawerîyê  ya  here  kevnare   hatîye  raber  kirinê.  Rû  220,  s.  1991,  Moskva,  bi  rûsî).  Badilhewa  nîne,  ku  kal – bavên  kurda  yên  kevnare  gele  kulîlk  û  hêşnayî   yên  welatê  xwe  bona  xwe  kirine  totêm,  bi  navên  wana  ber  û  berekên  xwe  nav  kirinê.  Lê  êzdî  hê  jî   dawîya  cejna  wekehevbûna  şev  û  roj  ya  baharêda  serşêmîkên  xanîyan  bi  kulîlkan  dixemlînin…    

                     Zanyarê  Sovêtê:  Prîxodko  pirtûka  xwe  ya  ,,Qenckira  bin  pencerêda,, - da  dinvîse,  ku  Mîtrîdat   (ê  Mîhr  da)  ê  padsahê  Medya  hekîmekî  navdar  bû.  Bona  qenckirina  nexweşa  ewî   hêşnaîyên  dermanîyê   ji  deverên   dûr  û  nêzîk  anî  bû,  xasbaxçê  xweyî  torkirîda  bêcer  dikir.  Evî  baxçeyê  degme  li   Rohilata  Kevnar  deng  veda  bû….   (T.  Torinî,  ,,Hêşnaêd  dermana  nava  lêgêndada,,,  ,,Rya  teze,,,  N61,  s.  1987).

                      Gilgamêş  mînanî  Mîr  Mih  (ê  sînvola  demê,  ku  wek  MÎHR(ro)  û  MEH(mang – hîv)  rêwîyê  li  erşê  ezmîne   û  mêvanê  Çelxa   Felekêye)  li  nemirinê  digerîya.  Ji  Sûmerê  Gilgamêş  tê,  digihîje  çîya – banîyên  ,,yêra   hêwra  Xweda,,  yên  Kurdistana  kevnare.  Li  vira  ew  hêşnaya  nemirinê  peyda  dike.  Lê  Mêr -  xwedawendekî  piştovanê  Kurdistanê   (li  ku  Zîya -  Birûsk  wek  nîşana  protokosmosê  dihate  parêz  kirinê)   xwe  dike  dilqê  zîya  û  nahêle  alîkîva  hêşnaya  dermanîyê  ji  Kurdistanê  bê  derxistinê,  alîyê  dinêva  jî  takêşî  bikeve  navbera  mirin  û  jîyanêda.  (Ev  Zîya,   ku  xwezma  KÛTΠ yên  çîayî  jî  parêz  dikirin,  li  ser  Dergehên  Parêzgehên  êzdîyan   hê  jî   piştovantîyê   li  dîrok,  çand,  ziman,  nirxên  netewî   dike ).   Nava  demêda   ev  mar – zîya  tevî   kas – fîncana  jîyanê   bûye  usa  jî  sînvoleke  doxtirîyê. . .

                      Cem  gelê  ermenî  jî   kulîlkeke  degme  bo  xatirê  hevt  birayên  kurd  ,,Xwîna  hevt  birayan,,  hatîye  navkirinê .  Ev  kulîlka   dermanê  antîbîyotîk  ê  sirûştî  ye.  Ew  hêşnayîke  êndêmîk  e,  ango  li  dinyayê  wek  tiberk  hîmlî  çîyayên  Kurdistan  û  Ermenîstanêda  hêşîn  dibe.   Li  ser  axeke   dinê  ew  diçilmise,   hişk  dibe,   dimire.   Û   min  çapemenîyêda  û   lêkolîna  xwe  ya  derbarê  dosantîya  gelên  ermenî  û  kurdda,    ku   pêşbirka  hemkomarîyê   ya  dema  Sovêtêda   cîyê  sisya  girtîye  û  hêjayî  dîplomê  bûye,  pêşnîyarî   kiribû,  ku  ev  kulîlka  bive  sîmvola  dostanîya  gelên  ermenî  û  kurd  bi  ewê  nêrînê  ku  gele  tiştên  wek  evê  kulîlkê  mînanî  hev  û  tomerî  yên  evan  herdu  gelan  hene…   Nivîskar,  ronakbîrên  ermenî  yên  navdar   (bo  mînak  Vaxtang   Ananyan  romana  xwe  ya  bi  sernivîsara  ,,Li  kenarê  Sêvanê,, - da)   lêgêndên  alîyê  gelda  derbarê  evê  kulîlkê   da  hûnandî  bi  dilovanî   raber  kirine.                                                               

                       Ne  dîhare  ev  kulîlka  bedew   kengêva  li  çîyan   kulîlk  vedide.   Lê  lêgênd – efsane  dibêje,   ku  berî  şînbûna  evê  kulîlkê  kurd  li  çîyan   jîyan  dikirin:

                    Gelîyê  Xûşanê,  dinhêrim,  wê  bi  zeveşe,

                     Hevt  birangên  min  qertela  Xwedê  hebûn,

                     Yek   jê  kuştin,  mane  şeşe…

(Notanivîsara  varîyanteke  evê  kilamê  binhêre:  Nûra  Cewarî,  ,,Stranêd  kurdaye  cimetyê,,,  rû  163,  s.  1983).                                                                                                                                                                                 

                       Awa   hevt  birayên  kurd  (k – RO – d)  ji  ber  zora  dagirkeran  xûşka  xwe  hildidin,  xwe  dispêrne  çîya.  Bo  parastina  nav  û   rûmeta  xûşka  xwe  ew  bi  edetê  arîyan  (OROyan)  ên  RO  parêz  bi  sirê  şer  dikin  û  yek  pey  yê  dinê  têne  kuştinê.  Xûşk   bendên  stranan   davêje  li  ser  dîmen,  bûyerên  siruşta  dayîk  û  mêrxasîya  հer  birakî  yê  lawê  ewê  siruştê,  bi  rizma  kal  û  bavan  kezîyên  xwe  kit  bi  kit  kem  dike,  datîne  li  ser  meytên  bira.  Dawîyêda   ew   nivatin – lûbîn - lorîna  şînê  vediguhêrîne  kilama  mêranîyê  ya  xweya  ruhdarkirina  batinî,  kinc – rihalên  birayê  çûk  werdigire,  kolozê  wî  dide  li  serê  xwe,  şûrê  wî  ji  kalên  dikşîne  û  dertê  pêşberî  dijminê  decal,  lê  dide  wî    bi  dojê  şa   dike…

                     Ji  dilopên  xwîna  hevt  bira  yên  kurd  gelî – gebozên  çîya -  banîyan  da  ev  kulîlka  sorîne  xwînîne  xizik  hêl  dibe,  dibişkive…,,.

                      P.  S.  Hey  gidîyê   dewrê,  hey gidîyê   dewranê.   Îro  xasbaxçê  Mîtrîdat  bi  navên  kesên  dinê  tê  navkirinê,  ,,Xwîna  hevt  bira  yên  kurd,,  jî  tê  navguhartin,  dibe  ,,Xwîna  kanîyan,,…   Eva   2500  salin  ji  çar  alîyava  çevên  talankirinê  û  şêlandinê  yên  derekan  li  ser  ax,  dîrok  û  çanda  kurdane.  Ev  teyrên  beratan  bona  berjewendîyên  xwe  cudetîyên  navbera  kurdada  bi  kar  tînin,  tûj  dikin,   dixwazin  kurda  ji  hev  par – parî,  bê  pişt  û  bê  teyax  bikin,  ji  wana   ,,têrorîst,  omet  û  miletên  cuda – cuda  çê  bikin,,,  ku  paşê  bi  hêsane  bi  yeko - yeko  dabelînin,  tune  bikin…

                       Gelo  kengê  kurdê  kar  û  zirara  xwe  ji  hev  bibişkivînin,  hev  hemêz  û  hêz  bikin,   dîsa   bivin  xwey  text  û  tac,  xwey  qedir – qîmetê  giran?...

                       

                     Wêneda:   kulîlka  ,,Xwîna  hevt  bira,,


   

 

 

Torine Torini3262

 

Berpirsîyar û karê teknîkî
Redaksîyon
Bahzad Shamsany
Yilmaz Yildiz
Copyright © 2005 bahzani.net
bahzani.kurdi@gmail.com