|
|
|
|
|
|
|
|
|
Nivîsekê bişîne
   
 
Torine Torini
GOVEND Û JÎYIN

               

 

 

                                                                 Cîyê  reng – awazê  êzdîtîyê  govenda  keskesora   kurdîtîyêda  ye

                   Her  cara,  gava  yêra  dewetê  bi  wereq – awazêd  siruştêva  dikimkime,  dixemile,  gava  kom -   qelfêd   mêran,  kevanîyên  malan,  bûkan,  keç  û  xortan,  zaran  – her  kes  bi  xemil -  timtêl,  bi  beşer,   bi  ,,nivîsara  li  enîya,,  xweye  xwexwetîyêva  li  cî -  tangên  anegor  ên  govendêda  notila  perêd  kulîlkê  li  dora  navendê – li  dora  def  û  zurnê  dibin  govek,  gava   defvan  (defçî )  bi   kubar,  lê  hinekî  jî  bi   babax  nêzîkî  ewê  çirpîyê  dibe,  şabaşa  kîjanê  dane,  û  tevî  bilindbûna  gopal -   çomaxê  defê   dengê  wî  yê  zîz  nava  hewêda  li  ser  serê  çirpîyê  dibe  kevan:  ,,Malî  ava,  şabaş,  hey  şabaş,,,  ez  difikirim:  olecaxe,  dibek  pêlêd  jîyinê  yên  gefe – gur  te  bavêjne  ne  ku  li  sergovendîyê,  lê  lap  li  poçikê.   Dibe  qe  kesek  jî  şabaşa  te  nede.  Lê  eger  tu  bi  nazik  û   bi   çapik  bixingirî,  destmala  xwe  ya   bi   gul – gulî   wek  perîyên  Lalişê,  wek  ,,al – dezmala  şerefê  dîna  yê  Madî,,,  wek  bazinbarê   nava  hewê  da  kubar – kubar  ba  bikî,  bimilmilînî,  hema  bingovendîyê -   poçikêda  jî  dikarî  bibî  gula  govendê.  Lê  heta  te  tê  usa  bike,  ku  govendêda  bê  heyam  ne  jor  kevî,  ne  jî  jêr  kevî.  Xwera  li  wî  cîyî  bibijêre,  wê  çirpîyêda  bireqise,  ku  temamîya  huner – hereketê  xweyî  bedew  bidî  kivşê.

                     Her  cara,  gava  çokên  govendê  bi  harmonîkî  hevra  ditewin - ,,dişkên,,,  gava  qilîçkên  destan   bi  tifaq  hevda  dibin  xeleq  û  govenda  kerr,  lê  xweyî  pir  gotin  ya  bi  teqla  hindurva  ragirtî  bi   hemdî  xwe,  bi  şitaf – qutam  nerm  pêşda  dikişe,  pêl  dide,  ez  difikirim:  tu  car  mînanî  wî  merivî  nebe,  yê  ku  hela  çend  pîya  jî  govendêda  pev  naguhêze,  dişewişe,  bi  peşmurde - şerpeze   dinikise,  êdî  venahule  li  ser  xwe,  ji  govendê  der  dimîne. Ne  jî  mînanî  wî   merivî  be,  yê  ku  cîyê  xwe  nedîtîye  û  haj  ji  qeyde  tune  govendêda  hertim  li  ser  milêd  hevalan  kir – kaş  dibe.

                      Her  cara,  gava  av  a  li  tasa  li  ser  serê  govendîvan  lal  dibe,  naheje,  gava  zurnevan  bin  awazê  ,,Zîlo,, - da  xwe  bîr  kirî  pêra  nagihîne  zîpikên  xûdana  enîya  xwe  paqiş  bike,  gava  demekê   def  û  zurne  dertên,  ku  bûka  li   ber  perdê,  cînarên  dilşkestî,  bûkên  salê  teglîfî  govendê  bikin,  ez  difikirim:  heger  cotên  dengbêjan,  ku  bi  deng  govendê  digerînin,  nişkêva  şaş  bibin,  tu  car  bin  nota  ên  qelp  da  xwe  bi  kêlek – kêlek  neşkêne,  daxûl  nebe.  Taqet  bike,  bi  culet  bikeve  li  sergovendîyê,  pê  reqasa  xwe  ya  hewaskar  û  çapik – çeleng  rîtma  eşqê  bike  qidûmê  reqasvanan,  qûrtîn – helan  dayîna   xweva  guman – mikanê  bike  dilêd   wana.

                       Her  cara,  gava  fitil  pey  fitilê  govend  wek  sipîral  qat  bi  qat  dizvire – digere,  diwekile  û  giran  dibe,  bengzê  wê  hê  vedibe  û  bûka  bi  rû  bi  xêlî  jî  bi  ricafeke  şîrin  destê  govendê  digire,  xêlî   a  rengîn  bi  heyteholî   li  ser  rûyê   gul – gulî  yê  bûkê  tê  hilînê  û  şabaş  a  bûkê  tê  dayînê,  ez  difikirim:  bi  hewas,  bi  agir – alav  û  bi  rewşeke  nuhva  bireqise.  Nexş – nîgareke  nuh  bide  govendê  û  fitla  xwe  bi  kubar  xitim  bike,  ku  yên  poçikêda  bên  bi  nitirandineke  nuh  ya  kûrva  ewê  dubare  bikin -   biweklînin,   dûmayî  bikin.

                        …Her  cara,  gava  dewetêda  govend  bi  nexş – awazêd  bedewva  dikimkime,  giran  dibe,  ez  difikirim:  jîyin  jî  govende – govenda  bi  heytehol.  Û  eger  têyî  govendê,  gotî  ese  zivir – gerekê  bireqisî,  xwe  bihejînî,  yanê  na  qulçda,  bi  mêzekirina  dûrva   zeynet,  bedewî,  rewş  û  lezeta  govendê  texmîn  nakî.

                         Û  awa  her  cara  bengz -  dîndara  govendê  minra  dibe  cêrbandin  bo  xwe  hesandina  hisreta  ber  bi  govenda  jîyinê  û  bengîbûna  li  ser  wê…

                                                                                                        Rojnama  ,,Rya  teze,,  N76,  s.  1987

                           NIVÎSARNASÎ:

                           Govend  û  Ro

                           Yên  ji  deverên  dereke  hatî   bo  ku  li  kilam  û  reqasên  binecî  jî  xweyî  derkevin  şirovekirinên  pêkenîyê  yên  derbarê   nav  lê  kirin  û  ramanên   evan  kilam  û  reqasanda  ji  ber  xwe   derdixin…

                             Koçber  bi  koç - koçêva   ji  welatekî  koç  dikin,  bar  dikin,  diçin   welatekî  dinê.   Lê  koçer  havînê  hildigerine  zozanên  xwe  û  zivistanê  jî  dîsa  paşda  dadgerine  arana  li  gundên  xwe.  Her  êzdîk  ne  ku  murîd  (têrmîna  erebîye),  lê  koçekê/a    micêwrî   (mag – mac)  ê   xwe  ye.   Awa,  peyvên  ,,koçek,,  ,,koç,,,  ,,koçber,,,   ,,koçer,,,  ,,koçerî,,  (reqasa   koçeran   bi  dîharkirina  rîtûalên  koçerîyêva)   bi   xurû  yên   kurdîne.  ,,Govend,,,  ,,govek,,  û  gele  peyvên  dinê  jî  zimanê  kurdîda  kinêzên  hevin.  Çawa  ,,Toqa  Êzdîd  ê  Sor – Yazad  (Yazata)  ê  Mêr – xwedawendê  ronahîyê   (peyva  ,,Sor,,  xweber  ,,ronahî,,,  ,,agir,,  dîhardike),  çawa  reqasa  ,,Sema,,,   çawa  xeleqên  parêzgeha  Xerabreşkê  ya  12000  salî  usa  jî  gera  govendê  li  cem  kurda   (k – RO –d)    parêzîya  ber  bi  goveka  Royêva  girêdaîye.   Merivên  kevnare   li  ,,Welatê  Royê,,   (sûmeran   Kurdistana  kevnare   hema   bi  awa  nav  kirine)   bi  kom  ,,li  dora  royê,,   bûne  govek,   geryane – dua  kirine.   Rast  gerandina  govendê  mînanî  sivastîka  (xaçê  kêrr)   a  rast  sîmvol – nîşana   jîyinêye,  lê  çep  gerandina  govendê  mînanî  sivastîka  a  çep  sîmvol – nîşana  mirinêye.  Govenda  kurmancî   (govenda  kurdên  mandî,  ango  kurdên   Xwedayê   Ma(n)d  parêz  yên   ji  kûr -  Manda  û  Ma(n)dya)  li  cem  êzdîyan  şahîyanda  tu  car  bi  çep   nazvire,  nagere.  Peyvên  ,,sivastîka,,,   ,,sive,,   navê  Mêrê  sivê  yê  ûrartûyan – Sîvînî  (li  cem  hindên  arî – Şîva)   bi  hevva  girêdayîne.  Şabaşa  kesekî/ê  yan  komekê  li  sergovendîyê  yanê  jî  li  çirpîkêda,  mîna  fitila  Royê  ya  rojekê,  tenê  zivrekê  didome.  Gava  zivir  tam  dive,  pê  selawekî  zurnê  navbirînek  tê  pêk  anîn.  Û  bi  qeyde – awazê   berê  yan  jî  bi  yekî  nuh,  bi  şabaş – malîavîneke  nuhva  govend  dîsa  pêşda  dilive,  dimeşe.  Awa  mînanî  her  nedîrdayîneke  Royê  ya  Welêt,  mînanî  her  zivreke  govendê,  êzdîtî   ya  ne  hewcê  pêxemberan,  bi  rê – rizmên  xweva  siruştî  ye,  her  nuh  e,  her  bîna  li  ber  kurdîtîyê  ye….   Li  cem  kurda  gele – gele  têrmîn,  gotinên  govendêva  girêdayî  kar  dikin.  Ew  bal  gelên  cînar  peyda  nabin.  Bal  wana  heta  edetê  destmal  (temezî)  a  rengîn   girtin  û  bakirin -   hejandina  wê  jî  tunebûye.  Ew  parên  ewan  gelan,  yên  ku   nav  kurdada  jîyan  nekirine,   haj  ji  reqasên  govendê  tune  bûne.  Ew  reqasana   bona  wana  nenas  bûne.  Lema  jî  ronakbîrên  wana  ji  vir  150  sal  berê,   gava  derbarê   govenda  kurdada  nivîsîne,  ew  himberî   hema  ,,xorovod,,  a  rûsa  kirine…

                              Reqasên  tekkesîyê

                              Hine  hunermendên  kurd  nivîsîne,  ku  li  cem  kurda  giva  tenê  reqasa  govendê  heye   (Mêzeke:   ,,Rya  teze,,  N 8,  s.  2001).  Lê  bi  rastîyê  li  cem  kurda   xên  ji  govendê  usa  jî  reqasên  serbest,   tekkesîyê  jî  hene.  Awa  berî  hatina  îdîologîya  ereban   ya  îslamê  û  qedexekirina  def  û  zurnê,   li  pir  deveran  kal -  bavên  kurda  mînanî  keç  û  xort  û  dê – bavên  êzdî   yên  îroyîn   çepilên  xwe  bilind  kirine  û  li  ber  zavê  û  Dara  wî  reqisîne.  Ber  bûkê  jî  demên  sîwarkirin  û  peyakirina  wê  reqasa  yekmerî  tê  pêk  anînê.  (Îro  jî  demên  dilşayê  û  dilxemîyê   kesê/a  kurd,  wek  dayîkên  dema      tiragêdîya   ên  Şengalê  û   Kobanîyê,  milên  xwe  ber  bi  eteka  Xwedê   û  Royê  bilind  dike   û  dua  dike…).  Reqasa  yekmerî  usa  jî  kinêzên  dilxem  bi  kerr,  bi  bê  deng,  bi  paşopê  bin  dengê  nivatinêda   pêşîya    darebestên  xortên  dest  bi  hina,   yên  mirazqurçimî   pêk  anîne.  Û  ala  li  ber  derê  mala  mirî  hilbirî  û  alên  komên  hewarîyan  dûrva   nava  hewêda  li  ser  darebestê  û  evê  reqasa  şînêda   bi  rêzdarî  mêl  bûne….  Bextê  min  çê  bûye.  Ez  li  rex  hunermendê  gewre,   serwêrê   şanoya  pantomîma  ya  Ermenîstanê – Arsênê   Reşîd   Polatov  rûniştime,  bi  hijmekarî  dîna  xwe  daye  lîstika  lîstikvanên  koma  wî  û  biranînên  min  ez  birime  gundê  me.  Reqasa  raberkirina  şînê  ya  bi  paşopê,  bi  kerr  û  lal  ya  kinêzên  xemgîn,  ku  min  li  gundê  Mara  (yên  ji   Marastanê)  li  ber  çevên  xwe  dîtîye,   bona  min  dîharbûna  pantomîmayê  a  here  zor – hêz   bûye.  Ewê  ji  lîstika   evan   artîstên  profêsîonal  danedxwar...   Reqasên  tekkesîyê  dema  reqasên  xebat – kar  kirinê,  nêçîrê,  ceng - şêr   û  rê – rizmên  dinê  jî    hatine  pêk  anînê.

                               Dara  zavê

                             Dara  zavê  dîharbûneke  Dara  Miraza,  Dara  Herherê  (Heyheyê),  Dara  Kosmîkîyê  ye.  Parêzîya  evê  Dara  Jîyanê,  xwezma,  li  cem   ûrartûyan  pir  bi  xurt  û   gur  bûye.  Û  ji  gelên  cînar  jî  tenê  êzdî  Dara  zavê  digerînin.  Li  cem  êzdîyan  usa  jî  ,,Mala  Dara  Miraza,,  kar  dike.  Berî  destpêka  dewetê  bin  awazê  def  û  zurnê  yê   anegor  da  zevê   dibine  ber  evê   Malê.  ,,Perê   zavatîyê,,  ber  kolozê  wîva  dikin.  Pey  dewetêra    ,,Perê  zavatîyê,,  ê  pîroz  dîsa  paşda  vedgerînine  ,,Mala  Miraza,,.  Micêwirî   yên  evê  Mal – Ocaxê  cidê  xweva  Şemsanî  ne.  ,,Cid,,  ne  ku  ,,bo  bav  û  kalan  tê  bi  kar  anîn,,,  çawa   ku   zanyar  a  me – Xana   Omerxalî  raber  kirîye,  lê  pevgirêdan  a  navbera  Mêr – xwedawendê  evê  yanê  jî  ewê  ronkaya  erşê  ezmîn  û  xizmetkar – micêwirî  yên  li     ber  zîyaret – parêzgeha  wîda/wêda  raber  dikin  û  kastên  hindî  yên  sosalîyêva  jî  girêdayî  nînin.  Awa  micêwirî  yên  şemsanî  cidê  xweva  digihîjne  Şê  Şems  ê  Mêrê  royê,  micêwirî  yên  şêsina  cidê  xweva  digihîjne  Şê  Sin  ê  Mêrê  hîvê  û  hewd.

                              Gava  gilî  tê  ser  micêwirî  yên  Mala  Dara  Miraza,  derbêra  mag -  mac  ên    Ûrartû   (Oro - reto)   yên  ku  wêneyan  da  li  rex  Dara  Miraza  sekinîne,  têne  li  ber  çevên  min…

                               Sê  sêvên  bûkê

                               Derbarê  sê  sêvên  bûkêda  şirovekirinên  cuda – cuda  li  cem  êzdîyan  kar  dikin.  Yek  ji  wana  rojnamevan  Têmûrê  Xelîl  raber  kirîye:  ,,…kurdên  êzdî  heta  niha  jî  sêvan  li  serê  bûkê  dixin.  Ango,  bi  wî  awayî  heyfa  xwe  ji  şaşîya  Hewayê  hiltînin,  ku  ew  bûye  sebebê  wê,  ku  buhuşt  li  wir  îdî  nemaye.  Bi  gotineke  din,  ji  ber  ku  bi  bawerîya  êzdîyan  her  bûkeke  êzdîyan  jî  peyhatîya  Hewayê  ye,  ango,  ji  zureta  wê  ye,  ji  ber  wê  jî  gerekê  ji  bo  kirina  Hewayê  bûk  û  jinên  êzdîyan  derba  wî  awayî  bixun,,.  Lê  lêkolînên  bi  her  alî  û  kûr  tiştekî  dinê  yê   veşartî  û  bîr  kirî  dîhar  dikin:

                              Dema  gerandina  Dara  zavê  bi  berfireh  sêv  têne  bi  kar  anînê.  Destpêka  dewetê  da  her  du  birazava  bi  sêvanva   Dara  Zavê  (dara  ku  berê  xwe  daye)  dixemlînin.  (Bona  xemlandinê  usa  jî  şîrnayî,  hevtrengek   tên   bi  kar  anîn).  Dar  bin  awazê  def  û  zurnê  yê   gerandina  Dara  Zavê   da  bi  koma  reqesvanava  mal  bi  mal  li  gund  tê  gerandinê.  Û  hewşa  her  malekêda  bavê  zavê  deng  dike  ,,Şayîke  awa  li  ber  derê  we   be  jî,,  û  ji  tûrikê  xwe  sêvekê  derdixe,  dîyarî  malxwê  malê  dike.  Bi  ewê  yekê  wîra  û  malbeta  wîra  jîyan,  bextewarîyê  daxwaz  dike  û  wana  teglîf – dewetî  dewetê  dike.  Hema  ji  vira  jî  gotina  kurda   ya  ,,Xwe  min  sêva  sor  neşandîye  li  pey  te,,  tê.  Keç  û  bûkên  malê  jî  çepilên  xwe  bilind  dikin,  li  ber  zavê  û  Dara  wî  direqisin  û  wana  ber  bi  maleke  dinê  verê  dikin.  Hilbet  birazava  jî  ,,bîr  nakin,,,  êmîşê  dîyarkirî  ji  destê  kevanîya  malê  digirin -  hiltînin.  Dema  bûk  li  ber  şêmîka  xanîyê   ( li  zozanan  li  ber  konê)  bavê  zavê  tê  peyakirinê,  zava  sê  sêvan  ji  Darê  hildide,  dîyarî  bûkê  dike.  Sêvên  dinê  birazava  li  xwendîyan,  dewetvanîyan  bela   dikin.  Zava  bi  sê  sêv  dîyar  kirinê  jîyan,  adanî,  berdayîn,  bextewarîyê,  xêr - xweşîyê  bûkêra  daxwaz  dike.  Ev  sêv  SÊ  SÊVÊN  MÎR  MIH  in  (yê  ku  bibû  mêvanê  Çelxa  Felekê  û  ji  xasbaxçê  wê  sê  sêvên  nemirinê – zêndî  mayînê  hildabû  û  paşda  vegeryabû…).  Gava  ev  rê – rizma  li  cem  kal – bavên  kurda  kar  dikir  û  sêv  tevî  tirîyên  mêwa,  genim  hela  tenê  li  Kurdistanê  hêşîn  dibû,  lêgênd – efsana  derbarê  Adem  û  Hewa  da  hela  nehatibû  sêwrandinê.  Gotinek  a  kurda  ya  dinê  jî  sêvêva  girêdayî   heye:  ,,Hemû  kurd  sêvên  darekêne,,.    Gorî   qewl – beytên  êzdîtîyê    adebî  dilşa  bûne,  gava  edewî  hatine  Lalişa  Nûranî.  Ango ,  adebî  zûda  li  vira  diman.  Bi  rastî  jî  dawîya  sedsala   4 –an da  dest  pê  kirî   (berî   Îsa  pêxember)   dewleta  Adîabênê   hebû   (Bi  makkirina  zanyar  Çerkezê  Reş  navlêkirina  adebîyan  ji  navê  Adîabênê  tê).  Heger  em  diha  kûrda  herin,    gorî  mîfologîya  sûmeran   adabî  ji  meriva  û  xwedawenda  çê  bûne.  Êzdî  jî  bawerin,  ku  ew  jî  ji   meriv  û  horîyê  peyda  bûne   (Peyvên   ,,Adeb,,  û  ,,Adem,,  tenê  bi  sewtekê  ji  hev  cuda  dibin).  Lê  merivên  pêşin:  lûlû   (lolo – roro – oro)  xwedawenda  arîyan – Arûrû  (Ororo)   ya  berî  sûmeran   ji  axê  çê  kiribû….   Heger  sêvên  Mîr  Mih  yên  nemirinê  ne,  lê  fekîyên  Hewayê  (yên  ku  kes  nizane  ji  çi  darê  bûne)  yên  ji  buhuştê  avîtin – raqetandinê  û  mirin  anînê  ne.  Piştî  bê  destûr   xwarina  fêkî  yên  buhuşta  li  navbera  Dicle  û  Ferat  da   Adem  û  Hewa  ji  buhuştê  hatine  avîtinê  û  bona  wana  ferwar – biryar   a  mirinê   deriketîye.  (Gilgamêş  ê  sûmerîra  jî  li  hev  nehat  hêşnaya  nemirinê  ji  Kurdistanê  derxe,  bive…).  (T.  Torinî,  ,,Sêva  sor  sîmvola  jîyanêye,,,  rojnama  ,,Rya  teze,,,  N1,  sala  2007)

                              Zanyar  Z.  Kosîdovskî,  Sozdar  Mîdî  û  gelekên  dinê  prototîp  yên  Adem  û  Hewa  di    afsanên  sûmera  û  horî -  mîtanîyanda  dibînin.  Cihû,  yên  ku  tevî  Îbrahîm  pêxember  yê  hîvparêz,  ji  kurda  cihê  bûne – çûne,  gele  erf – edet,  bîr – bawerî,  lêgênd  ji  Mêzopotamîyayê  xwera  birine,  bi  anegor  guhastine,  bi  kar  anîne.  Ji  wana  yek  jî  sîmvola  makrokosmosê  ya  steyra  şeş  baskê  ye,   ku  sedsalên  12 – 14 –da   cihûyan  xwera  kirine  sîmvola  netewî    (Mêzeke:  ,,MILETÊ  TAÛS  - NAVLÊKIRINA  5000  SALÎ,, http://www.bahzani.net/kurdi/show.php?aid=2936  ).   ,,Şedetîya  dîn,, -  da,   bi  raberkirina  hine  lêkolînvanan,   ne  ku  peyva  ,,sunî,,,  lê  ya  ,,sinî,,  tê  bi  lêv  kirinê:  ,, Sinî  me,  sinî  me,  silavkêşê  Kanîya  Sipî  me,,.  Awa   dibek  navlêkirina  ,,De - sinî,,  ne  ku  ji  gotina  zeredeştîyê  ya  ,,daêvayasna,,  (ku  bona  hindên  arî  hatîye  bi  kar  anînê),   lê  hema  ji  Sîn  ( hîv)   parêzîya  deverên  Dihok  û  Haranê  ya  dema  Îbrahîm  pêxember  tê.  Dibek  navlêkirina  êla  ,, He - sinî,,   jî  ji  şûn  û  navê  Şê  Sin  (Sûên,  Sîn)  yê  hine  deverên,   li   ku  li  rex   parêzîya  royê   (Sorê  Sora,  Ahûra,  Sûrya)   usa  jî   hîvparêzî   şîrin  bûye,   ya  dewrana  berî  peydabûna   he - sin  tê.  Sîmvolên   hîvê   yên  hine  helêlên   quvên  parêzgehên  êzdîtîyê  jî  hema  ji  evan  dewrên  buhurî   tên.  (Parêzîya  Sîn  li   Ûrartûyê   bi  navê  Sêlardî -   ,,sêla  agirî,,   pêk  hatîye).

                                  Perîyên  zîyaretên  êzdîtîyê  û  awazên  zîkûratên  kevnare

                                  Awazên  sor – sipî  ji  rengan  sîmvola  Sorê  Soraye  (Li  cem  kûtîyan  – ,,Assûr,, - ,,A    (ê)   Sor,,)  (,,Benkên  Sor -  sipî  yên  Sorê  Sora,,  demên  sivê  zû,  tevî  nedîr  dayîna  royê  sond  xwarinê,  Mar  a  bûk  û  zavê  birînê  têne  bi  kar  anînê). Lê  em  bîr  nekin,  ku  Pantêona  êzdîtîyê  bi  pirendame.  Tê  texmîn  kirinê,  ku  Perî  yên   wek  spêktorên  keskesorê   pirawazi ,  ku  li  parêzgehên  êzdîtîyê  têne  siwarkirin,   parêz  kirin  û  bi  wanava  helêlên  quvên  parêzgehan   têne  xemlandinê,   nîşan – sîmvolên  reng -  awazên  Hevt  Mêrên  ronkayên  Galaktîka  Royêne.  Bi  ewan  awazan  qatên  zîkûrat – zîyaretên   hevt  qatê  (gorî  hejmara  royê,  hîvê  û  pênc  dorgerên  dor  royê)  yên   kûtîyan,  kasîtan,  êlamîyan,  sûmeran  hatine  xemlandinê.  Bi  awazê  şîn  yê  herî  jor  yê   nîşan – sîmvola  ezman  ê   Mala  Xwedê   tenê  tepên  banên  quvên  zîkûratan  li  fêza  hemû  rengada  hatine  reng  kirinê.  Ev  berbirîbûn  li  cem  êzdîyan  hê  didome.  Êzdî  bi  deqên  şîn  netikên  xwe  deq  dikin.  Morîyên  şîn   kumên  zaranva  dikin,  ku  ew  ji  çevlêdan,  nexweşîyan  bêne  parastinê.  Demêda   pêşîyên   êzdîyan  rengê  şîn  wek  awazê  herî  pîroz  tenê  xemla  serîda  bi  kar  anîne.  Lema  jî  êzdîyan  bawermendên  biyanî  ne  ku,  em  bêjin,  ,,kumşîn,,,  lê  hema  ,,delingşîn,,  navkirine.    Gava  şerrek  derketîye,  jinan  (yên  ku  civaka  kurd  da  xweyê  qedir – qîmeta  hêjane)   temezî  li  serê  xwe  vekirine,   avîtine  li  ber  pêyên  mêran.   Şer  derbêra  betilîye,  vêsyaye.   Şer  rawestîaye   çimkî  kofî - kitan  alîkîva  sitarkira  kezîyên  sînvolên  bext - mirazên  xweyî -  xudanên  jinê  ya  serekanîya  jîyanê  ye,  alîyê  dinêva  nava  xemla  kofîyêda  hevt  awazên  pîroz,  xazma  yê  şîn,  hebûne.   Û  dengbêjê  êzdî  jî  distirê:  ,,Destmala  min  şolkê  şîne,,.   Civaka  mandêyan  jî  mînanî  êzdîyan  reng – awazê  şîn  awazê    ezman  dibîne.   Belê,  çawa  Kemal  Tolan  dinvîse : ,,Heta  êzdîyatî  neyê  şirove  û  naskirinê,  dîroka  ol  û  miletên  li  Mêzopotamîyayê  jî  zelal  nabe,,.   Al  a  ma(n)dên  ronahîparêz,  sûrên  li  dora  paytextê  wana  yê  Êkbatanê  jî  bi  awazên  rengînva   hatine  xemlandinê.   (Gotarên  min  yên  derbarê     kemal,  ramanên  reng -  awazanda  di  êzdîtîyêda  û  li  cem  sûmeran  rojnamên  ,,  Rya  teze,,,   ,,Mêzopotamîa,,,  ..Զագրոս,,,  ,,Կումայրի,,  da  hatine  weşandinê).

                               Mîratên  çanda  hemmerivayê

                                   Dagirkeran   heta  rizma  şerr   rawestandinê  ya  temezîya  jina  kurd - jina  here  azad    li  Rohlatê,   jî  talan  kirin.    Xelqê  heta  Newroz   (Çarsema  Sersalê )  a  ma,  ya  ku  hela  dewleta  Aratta  (Oro - etto)  da  bin  navê  heytehola  Dûmûzî -  Taûs  da  hatîye  pîrozkirinê,  li  ser  navên  xwe  li  UNESKO  dane  qeyd  kirinê.  Erê,  çanda  bêxweyî  xurê  guraye.  Çevên   biyanîyan  yên   şêlandinê   li  ser   ax  û   çanda  me  ne.   Lê  hine  rêxistin,  partîyên  me  bi  haj  xwe  tunebûyî   xeyal,  îdîologiyayên  ûtopîk  va  gîro  ne,  wek   kosmopolîtan   ,,bo  hemwelatîbûna  dinyayê  û  kosmosê  rê – rizm,  dîrok,  çanda  netewî,  axa  welêt,  mafên   netewî,  netew – dewletê  nimiz  dibînin,  ret  dikin,  didine  hildanê,,.  Hine  rêxistin,  partîyên  dinê   jî  bi   dûxana  ummeta  arabava  deminî  û  sewdeser  bûyî  birayên  xwe  yên  ji  xwînekê  dikin  xwera  kirîv,  lê  misulmanên  dagirkerên  welatê  xwe   dikin  xwera  bira,  xwe  diha  zû   misilman  dibînin  ne  ku  kurd,     îslamê  usa  jî  nakine  kirasê  berjewendîyên  netewa  xwe,      serbara  serda  jî  Al  û  Sirûda  netewî  nas  nakin,  çand  û  nanê  destên  kal – bavên  xwe  (heta  hêkên  mirîşkên  wana  jî)  bi  korbûyî   heram  dibînin,  pişta  xwe  didine  Kurdistanê  û  diçin  xubara  qûmistana  Meke  û  Medîne  yên  bêdwînan  li  ser  serê  xwe  wer  dikin,  hestên  xwe  yên  here  nazik  bi  ziman,  mêlodî   û   cejn  yên   xelqê  dîhar  dikin….   Êzdîtîyêda,   çawa  ku   yahûdîyêdane,  xênj   Xwedê  û  bawermend  usa  jî  êtnos  heye  bi  dîrok,  çand,  ziman,  dinêzanebûna  xweva.  Ezdîtî  bi  hezaran  salan  wek  mûma  maşîyaye  û  tîn,  şemal   daye  êtnos   a   kurd  û  kurdîtîyê.  Gelo  kê  wê  xîret  bike   defa  hewarê  û  hişyarbûnê   lêxe,   xwedî  li  kurdîtîyê  derkeve,  goveka  wêda   piştgirîyê  li  êzdîyan  jî  bike,  ku  şengalî  vegerne  Şengalê,  ku  axa  pîroz  ya  Kurdistanê  ji  êzdîyan   (kurdên  here  êtnîk  û  bi  ewê  jî   bi  dubare  kelemên  çevên   dagirkeran  û  koleyên  wan)   xalî  nebe?.  Gelo  kê  wê  SÊ  SÊVÊN  BÛKÊ,  DARA  ZAVÊ,  REQASÊN  GOVENDÊ,  SELEWÊ  SÎWARAN  (CIRÎD),  DIROZA  ÊZDÎTÎYÊ  û  gelekên  dinê  yên  xurû  êzdîtîyê – kurdîtîyê   wek   mîratên  çanda    hemmerivayê   berê  pêşin   dilên  kurdada,   paşê  jî  li  UNESKO  bide  qeydkiriinê  û  bi  evê  yekê  melhemekê  bide  li  ser  birînek  ji  hezaran  birînên  Kurdistanê?  (Bi  hezaran  fermanên  li  ser  êzdîtîyê   dîrok  û  pirosêsa   enfal  kirin,    xeza   kirin,  serjêkirin,  şewtandin,   şêlandin,  talankirin,  dînguhartin,   bişavtin,  bê  şerefkirin,  bê  rûmetkirin,  daxwaza  bi  kokêva  tunekirina   netewa  kurde…).   Diroza  êzdîtîyê  dîharbûna  xwedênasîyê,  xofê,  şermê  (adabê),  wijdanê  û  hûmanîzmê  ya  here  bilind  e.  Wêda   destnîşankirina  72  miletan,   berovajî   kosmopolîtîzma  jorgotî,  piştgirîya  ne  ku  hildan,  lê  parastina    milet  û  çandên  cuda – cuda  yên  pirdengî  û  pirrengî   ye.  Diroza  êzdîtîyê  wek  cînarperwerî,   mêvanperwerî,   dirustî,  xweybextî,  xweysozî,  dîn  neguhartina  kesekî  biyanî  û  nirxên  dinê  yên  êzdîyan  ji  arîbûn,   ango,   ji  ronahîparêzîya  êzdîyan  ya   servekirî   tê.  (,,Şems  serda  şede  ye,,).   Diroza  êzdîtîyê  dide  kivşê,  ku  êzdî  yên  bi  cejn,  rê – rizmên  xweva  bi  ax  û  siruşta  Welatê  xweva  pir  kîp  girêdayî,  ji  Xwedê    wijdantir,  rehmtir – dilovantir  in…

                                  C:UsersJorDesktopgovend.jpg

                         Wêne  ji  malpera  rêdaktorê  berê  ê  rojnama  ,,  Rya  teze,, ,  nivîskar  Emerîkê  Serdar

hatîye  bergirtinê.  Tê  texmînkirinê,  ku  govendêda  kesa  duda   bûk  a  bi  xêlîyêva  ye.  Keçên  biçûk  bi  hijmekarî  li  bûkê  mêze  dikin.          

 

 

 

 

   


   

 

 

Torine Torini3358

 

Berpirsîyar û karê teknîkî
Redaksîyon
Bahzad Shamsany
Yilmaz Yildiz
Copyright © 2005 bahzani.net
bahzani.kurdi@gmail.com