|
|
|
|
|
|
|
|
|
Nivîsekê bişîne
   
 
Torine Torini
,,BIRCÊN MISIRÊ ÇÊKERÊN ḰURDISTANÊ ÇÊKIRINE,,

,,BIRCÊN  MISIRÊ  ÇÊKERÊN  ḰURDISTANÊ  ÇÊKIRINE,,

                                                     yanê  xanîyên  Dinya  Axretê

 

                                                                                                  ,,Lê,  her  çiqasî  jî  êzdî  ŕewşeke  giran  da  ne,  

                                                                                         paşdamayî  ne,  û  bi  xwe  hindik  jî  mane,  lê  dîsa  

                                                                                          jî  ewana  bi  ewan  ṫeybetîyên  xwe  yên  bi  nirx  û  

                                                                                           hêja  va  dîhar  in,  ên  ku  bi  giştî  li  cem  peyhatî

                                                                                            yên  netewên  gewre  hene,,

                                                                                                                                      S.  V.  Têr – Manvêlyan

                                                                                                                                        ( ,,Kurmanjên  yêzîdî,,)  

                       Biraderekî  wêneyê  qelaxeke  sergîna  ya  ku  li  Agrîyê  kişand  bû,  ṫoŕa  sosîal   ya  ,,Facebook,,  da  li  rex  wêneyê  birceke  Misirê  weşand  bû  û  bi  ṫiŕane  ew  himberî  hev  kiribû.   Min  dîna  xwe  da  ewan  dîmenan,  û  ŕewşa  Ḱurdistanê  ya  îroyîne  bindest  û  ya  dewranên   serdest   hatine  li  ber  çevên  min….

                       Gundîyên  Agrîyê,  gava  ḱele  ḱela  germa  havînê  da  bin  sîya  qelaxan  da  ŕûdinên,  heger  pirtûka  lêgerînverê  înglîz – Êndryû  Kollînz  jî  bidine  li  ser  çokên  xwe  û  bixwînin,  wê  pê  bihesin,  ku  gorî  nêŕîna  evî,  û  ne  ku  tenê  evî,  camêrî   burg - bircên  Misirê  yên  destpêkê  hema  ji  alîyê  binelîyên  Ḱurdistana  kevnare  da  bin  tesîra  deng – sewtên  boŕîyan,  zuŕneyan  da  hatine  çêkirinê.  (Belê,  Êndryû  Kollînz  hema  xût  navê  Kurdistanê  hildide,  niqil -  nîşan  dike…).

                        Padîşahên  Sûmerê  daxwaz  ji  padîşahên  Arattayê  dikirin,  ku  ew  hosteyan  û  çêkeran  bişînine  Sûmerê  bona  çêkirin,  avakirina  parêzgehan.   (Aratta – Oroetto  bajaŕ - dewleta  here  kevnar  e  li  ser  erdnîgarîya  Ḱurdistanê  û  ewê  Dûmûzzî – TAÛS  parêz  kirîye…).  Nêzîkî  hiş - aqilane,  ku  bo  çêkirina  parêzgehên  pîroz  steyrnas  û  parêzgehçêkerên  pispor  û  navdar  ji  Kurdistana  kevnare   çûne  Misirê  jî…  





 

C:UsersAlikDesktopFallen21.jpgC:UsersAlikDesktopyyyyyyyyyyyyyyy.jpg

                             Cî – war  kirina  Aratta  ya  gorî  dîŕoknivîsên  dereke  ên  wek  Î.  M.  Dîakonov  û  A,  Movsîsyan

 

                       Usa  jî  hatîye  dîharkirinê,  ku  alîkîva  bîr – bawerîyên  misirîyan  ne  mînanî  bîr – bawerîyên  Afrîkayê  yên  tradîsyon – kevneşopî  ne.  Alîyê  dinêva  şaristanîya  misirîyan  mînanî  ya  sûmeran  ji    nişkêva,  cîyê  vala  da  bi  carekêva  peyda  bûye.  Ango,  ew  ji  der  hatîye.  Û  ew  welatê  der  jî   ne  ku  steyra    Sîrîûsê  ye,  yanê  jî  geŕsteyreke  dinê  ya  erşê  azmîne  (gelek  zanyaran  bi  neçarî  li  ser  ewê  bawerîyê  bûne,  ku,   giva,   şaristanîya  Misirê  ji  Sîrîûsê  hatîye),  lê  hema  Ḱurdistana  kevnar   ya  landik -  colanga  şaristanîya  mervayê  bi  xwe  ye.  Kî  ku  haj  ji  ŕê - ŕizmên  êzdîtîyê  hene,  bona  wana   bîr – bawerîyên  misirîyên  kevnare  hîç  jî  ne  yên  batinî  ne.  Hilbet,  gele  bîr – bawerî  yên  ji  der – ji  Ḱurdistanê  hatî  li  Misirê  gorî  şert  û  mercên  binecî  hatine  veguhastinê,  bi  piŕ  tûj  bûne  yanê  jî  nerm  bûne.

                         Bircên  Misirê  yên  destpêkê  mînanî  zîyaret – zîkûratên  kevnare  yên  Mêzopotamîa -                                     Ḱurdistanê  hevt  qatê  bûne  û  bi  teherê  nerdewan – pêpelîngan  bûne.  Çawa  dîhare,   kûtîyan,  ḱasîtan   (ew  dema  xweda  steyrparêz  û  steyrnasên   here  hêle  bûne.  Wana  ŕojnîşa  ŕoyê  sêwirandine.  Peyvên  ,,ḱasît,,,  ,,ḱas,,,  ,,steyr,,  ŕamana  xwe  ya  pîrozîyêva  digihîjne  hev.  400  salan  ḱasîtan  padîşahtî  li  Babila  Navîn  kirine.  Bi  ŕaberkirina  zanyar  S.  Ûmaŕyan   (,,Syûnîk  a  pantêon,,)   navlêkirina  binecîyê  ,,Ḱaşatax,,  (Laçîn  a  Ḱurdistana  Sor)   jî  ji  navê  ḱaş - ḱasîtan  tê.  Li  Mêsamorê  morên  padîşahên  ḱasît  hatine  dîtinê),  usa  jî   êlamîyan,  sûmeran  berî  pêşdahatina  bircên  Misirê  dirozgeh -  zîkûratên  hevt  qatê  bona  xatirê  hevt  ŕonkayên  erşê  azmîn:  ŕoyê,  hîvê  û  pênc  gersteyrên  dora  ŕoyê  yên  ku  bê  dûrebîn  hatine  dîtinê  (hevt  Mêrên  Ŕiknê  di  Pantêona  êzdîtîyê  da),  çê  kirine.  (Zîyaretên  êzdîtîyê  yên  îroyîn  jî,  mînanî  şexs – nîşana  Taûsê  ya  enzel – destpêkê,   bi  piŕanî  hevt  tevekan  dîhar  dikin.


 

C:UsersJorDesktoplalsh.jpgC:UsersJorDesktopimage.jpg

 

 Lê   dema  Ûrartûyê  sê  dinyava:  ya  azman,  ya  li  ser  erdê  û  ya  ax - retêva  girêdayî  bi  piranî  zîkûratên  sê  qatê  hatine  ava  kirinê…).  Lê  çimkî  faravonên  Misirê  xwe  kuŕên  Xwedayê  Ŕa  (Ŕo)  dîtine,  lema  jî  ev  dirozgeh  ji  yêra  dua - dirozekirinê  veguhastine,  bona  xwe  kirine  xanîyên  dinya  axretê.  Temamîya  zêndîtîya  xweda  misirîyan  amedebûna  dinya  axretê  dîtine.  ,,Hemû  tişt  bona  dinya  axretê,, -   hema  bi  evê  felsefê  misirîyan  jîyan  kirine.  Tê  bîra  min,  me – zarokan,  gava  dema  lîstinê  û  bindarûkan  holik  çê  dikirin,  kal  û  pîrên  sere -  temenda  mezin  pê  kateyan,  hewlê,  şîrnayê,  destmalan  ew  holik  ji  me  ,,dikiŕîn,,.  Digotin:  ev  bira  bivin  xanîyên  me  yên  dinya  axretê.  Demekê  ew  ewan  ,,xanîyan,,   da  ŕûdiniştin  û  ŕadibûn,  diçûn.  (Derbarê  evan  holik – xanîyan  da  zanyar   Memoê  Xalit   jî  di  lêgeŕîneke   xwe  da  bi  bîr  anîye…).  Hinekan  jî,  destê  kêva  bihata,  quve  li  ser  mezelên  mirîyên  xwe  çê  dikirin.

                          Berî  ku  birc  wek  xanî,  avayî  û  starên  esilî  yên  ŕuh -  giyanan  bêne  avakirinê,  xwezma  li  Misira  jêrîn,  kêlik – stûn  wek  tîrêjên  ŕoyê   danîne  li  ser  tirban.  Ev  kêlik -  stûn  mal – yêra  ŕuh – giyanan  bûne.  Û  li  ser  wana  derî  û  pencerên  ne  vekirî   (çimkî  giyan  ne  hewcê  derî  û  pencerên  vekirî   ne)  lêkirî  bûne.  Êzdî  jî  du  kêlikan,  wek  yên  parêzgeha  ŕexş – ŕonahîyê  ya  12000  salî  ya   Xerabreşkê,  daydinine  li  ser  tirban.  Tê  texmîn  kirinê,  ku  dema  transmîgrasîayê   (geŕ,  çûyîn – hatinê)   giyanê  nemirî  her  siva  tevî  nedîrdayîna  ŕoyê  kêlika  ŕohilatêva  dertê  evê  dinyayê,  digeŕe  û  tevî  tîrêjên  ŕoavayê  kêlika  ŕoavayêva  dîsa  paşda  vedgeŕe  dinya  axretê.  Nifiŕa:  ,,Kevirî   (kuçî)  qulibîbe,,  hema  derbarê  kêlikên  mezelanda  tê  gotine.  Êzdîyên  ŕonayîparêz  hê  jî  wek  sûmeran  mirîyên  xwe   berî  ŕoavayê  defin - binax  dikin,  Nanên  miryan  berî  ŕoavayê  derdixin,  ku  ,,hela  hê  derîyên  dinya  axretê  nehatine  girtinê – dadanê,,.  Dergevanên  li  ber  12  dergehên  dinya  axretê  li  cem  misiryan  (li  cem  sûmeran – 7  dergeh)   hema  mînanî  zibênîyên  êzdîtîyê  ne.  (Cem  êzdîyan,  çawa  ku  li  cem  sûmeran    bûye,  ŕoja  derxistina  nanê  miryan  ŕoja  pêşemê  ye. Tevî  Nanê  mirîyan  çend  piŕtik  nan  jî  bona  zibênîyan  têne   danînê,  ku  Nanê  miryan  ji  wana   bi  hêsane  derbaz  bibe,  bigihîje  xweyê  xwe).  Heger  êzdî  wek  sûmeran  bawerin,  ku  ji  dinya  axretê - ,,dinya  çûnûnehatê,,,  pey  serî  li  Kevirê  Selîmê  ketinê  ra,   êdî  kesek  paşda  nayê  (,,Qalib  ji  axêye  û  gotî  car  din  vegere  axê.  Ŕuh  nemirîye,,).  Lê  misirîyên  kevnare  bawer  kirine,  ku  çawa  gul  diçilmise  û  dîsa  dibişkive,  çawa  ro  diçe  ava  û  dîsa  nedîr  dide,  merivên  jî  pey  mirinêra  dîsa  zêndî  bibin.  Û  wana  ŕoja  salê  ya  here  kuŕt  ya  ŕovegera  zivistanê  da   (li  cem  êzdîyan – cejna  Mîhr – Şê  Şems)    serketina  jîyanê  himberî  mirinê  dane  pîroz  kirinê.

                           Gorî  lêkolînên  zanyaran  cîhanêda  cara  pêşin  Ḱurdistana  kevnare  da  pê  hesyane,  dîhar  kirine,  ku  erd  û  azman  hev  va  nînin,  ji  hev  cudene.  (Şedên  evê  yekê  usa  jî  beytên  êzdîtîyê  yên  derbarê  huceta   erd  û  azmanda  nin.  Gorî  êzdîtîyê  azman  ne  ku  li  ser  çîyan  sekinîye,  çawa  ku  mîfologîîayên  gelên  dinêdane,  lê  ,, Stûnên  navbera  erd  û  azmanda  hema  qurban -   doŕger,  dua  û  xêr  in,,).  Usa  jî  cara  pêşin  li  Ḱurdistana  kevnare   ŕamana  ku  pey  mirinêŕa  jîyîn  heye,  ango  ŕuh -  giyan  nemirîye  û  bona  wî  dinya  axretê  ya  heta – hetayê  heye,  pêşda  hatîye  û  seranserî  cîhanê  belav  bûye.  Îzbatîke  ewê  jî  hebûna  ,,Bira  yê  axretê,,,  ,,Xwîşk  a  axretê,,  û  ferzên  dinê  li  cem  êzdîyan  in.  (Îro  sofîyên  nuh,  ên  ku  navê  Melekê  TAÛS   ê  bi  halê  tewandî -   TAÛSÎ   Melek  dewsa  halê  ŕast – Melekî   TAÛS   ŕaber  dikin  ku  Wî  sî – tarîyêva  girêbidin,  awa   ŕamana  Wî  û  dîŕokê  jî   bitewînin,  bi  helandayîna  neyaran   bo  ,,çêkirina  neteweke nuh,,  dixwazin  çelxa  Felekê  jî  çep  bizviŕînin,  êzdîyan  ji  Hindistanê  bînin  û   ŕêînkarnasîya  hindûsan  li  stûyên  êzdîyanva  bialînin,  li  wana  bidine  ferz  kirinê…).  Misiryan   heta  par – organên  hundiŕî  yên  laşên  mirîyan  jî  tevî  mûmîyan  ese  dane  xweykirin – parastinê,  ku  dema  ŕuh  dîsa  vegeŕe  li  nav  bedenê,  beden  bê  kêmasî  be,  bi  ṫam  be.  Êzdîyan  jî  heta  neynûkên  biŕî  yên  ṫilî  û  pêçîyan   ser  milanva  pişt  xweva  avîtine,  yanê  jî  ṫevî  porê  weryayî  nav  axêda  çel  kirine,  diranên  ketî  avîtine  pişt  Stêŕ – spartine  Xwedanê  malê,  ku  dinya  axretêda  dema  ku  Mêrên  Dîwana  Xwedê  pirtûkan  vedikin,  xêr  û  gunehên   giyan  didine  li  ber  hev – terezûyê  dixin,  ew  tevî  ŕuh – canên  micêwrîyên  ferzên  axretê  li  wura  bin,  şede  bisekinin,  ka  xweyî  zêndîtîyêda  çawa  miqatî  wana  bûye.   (Lema  jî  êzdîtîyê  da  serî  biŕandin,  dest  fiŕandin,  şêlandin – lewtandina  heta  meytên  dijminan  jî  û  kiryarên  dinê  yên  awaye  ḱirêt   ṫunene).  Gorî  bîr – bawerîyên  misirîyan  meriv  ji  sê  paran:  qalib,  ,,BA,,  û  ,,KA,,  hasil  bûyî  ye.  ,,KA,,  li  dinya  axretê  ŕêveberî  li  ,,BA,,  kirîye  ber  bi  Xwedayê  ŔA  (Ŕo).  Çawa  li  cem  êzdîyan  pîrê  her  tiştî  heye,  usa  jî  li  cem  misirîyan  KA  ê  her  tiştî  hebûye.  ,,BA,,  û  ,,KA,,  yên  misirîyan  hema  mînanî   BA – BÎN –giyan  û   KEK -  KAL  (qewal,  pîr)   ên  êzdîtîyê  ne.  Ewana  hema  bi  hevŕa  ,,dikêlimin,,.  Heman  bîr – bawerî  li  cem  sûmeran  jî  hebûne.  Xwezma  ew  destana  ,,Ji   tevekên   erşê   azmîne  mezin  ber  bi   tevekên  erdêye  mezin,,   da,  dema  ŕaberkirina  çûyîna  Înanayê  li  dinya  axretê,  tê  xuyanê  (Nînşûbarê  wekîl  li  ser  mexberê  Înanayê  girîaye,  poŕ– ŕûyê  xwe  verûtîye.  Xwedayê  Şara  zêndîtîyêda  beyt  jêŕa  straye,  neynûkên  wê  biŕîye,  kezîyên  wê  şekirîye.  Xwedayê  Lûlal  hertim  li  çepê  û  li  ŕastê  li  ŕex  wê  bûye  û  yên  dinê).  Micêwrîyên  ferzan  civaka  êzdîyan  da  bona  koçekan  li  evê  dinê  ,,şêwrdarê  malbetê,,,  ,,parêzerê  malbetê,,,  ,,doxtirê  malbetê,,…  ne,  lê  li  dinya  axretê  ŕuhên  wanan  bona  ŕuhên  koçekan  bira  û  hogirên  amin   in.  A  lema  jî  li  ser  Şêx  Mîrza  ê  mêrxasê  anqosî  sê  hezar  (3000)  gulî  hatine  kemkirinê…  Û  demên  şînan  û  xêrdayînan  êzdî  mînanî  pêşîyên  xwe  yên  horî - mîtanî  û  ûrartû  pê  şerava  ji  TIRÎYÊN  MÊWA  sê  kasên  ŕemê – dilovanîyê  pêk  tînin:  1)  bona  giyan,  ku  ,,ew  bi  devê  ḱen  û  bi  beşera  şîrin  here  bal  Mîrê  ŕuhan,,,   2)  eşqa  cidên  pênc  micêwrîyên  xweyên  hevt  ferzan  (her  faravonekî  Misirê  jî  xweyê  çend  ,,KA,,  bûye),  ku  cidên  wana  (Mêrên  7  ŕonkayên  erşê  ezmîn)  dinya  axretê  da  li  giyan  xwedî  derkevin,  piştovanîyê  lê  bikin  û  3)  bona  qalib  (eşqa  Dewrêş  Erd  yê  ku  qalib - kalan  hildide  li  nav  axê)…  (Kula  li  ser  kulan  ra  ewe,  ku  zaneyên  neyar,  gelek  caran   bin  postê  ,,dostên  êzdîyan,,  da,  bi  zanebûn,  lê  nezanên  me  bi  nezanî  Alî  ê  zava  û  kuŕapê  Mûhammed  pêxember  dikin  birayê  êzdîyan  ê  axretê,  lê  Fatîma  jina  Alî  jî  dikin  xwîşka  êzdîyan  a  axretê.  Û  ,,bîr  dikin,,,  ku  xwîşk  û  bira  ên  axretê  çawa  bona  koçek/ê   usa  jî  bona  hev  wek  xwîşk  û  birane,  ne  ku  jin  û  mêrên  hevin.  Xên  ji  vê  micêwirîyên  êzdî   ên  ku  xweyê  ne  ku  tenê  ferzên  xwîşk  û  bira  ên  axretê  ne,  lê  xweyê  hevt  ferzên  axretê  yên  anegorin,   cidên  xweva  digihîjne  hevt  Mêrên  ŕonkayên  erşê  azmîn,  lê  Alî  û  Fatîma  xweyên  cidên  usa  nînin…)

                            Bawermendên  êzdî  awqasî  siruşta  dayîkva  girêdayî   bûne,  awqasî   ax  û  av,  agir  û  ba  yên  wê  pîroz  dîtine,  ku  ṫûyî  li  wana  nekirine.  Hema  evan  bawermendan  çawa  ku  bi  derew  sond  ne  xwarine,  çawa  ku  peyvên  bi  xweyên  ŕamanên  ḱirêt  û  ênêrgîya  xirav  bi  ŕaste  ŕast  hilnedane,  usa  jî  peyva  ,,şeyṫan,,   (ku  ne  bi  kurdîye  jî),  wek  tiştekî  ḱirêt,  wek  tiştekî  ne  pak   hilnedane – bi  lêv  nekirine, bi  ewê  bawerîyê,  ku  bi  hildana  nav  hebûna  xweyê  nav  tê  qebûl  kirinê.  Lê  eva  dijî  Xwedê  û  ewê  bawerîya  êzdîyane,  gorî  kîjanê  nabe,  ku  Xwedayê  herî  Mezin  û  Zor,  Xwedayê  ku  ,,hin  dide,  hin  distîne,  hin  dişkêne,  hin  dicebrîne,,  bi  xweyî  dijmin  be.  Mêrê  (ŕoparêzê,  ŕoyê  dayê)  êzdî  ṫu  car  ew  jin  nestendîye – nekirîye  jina  xwe,  ḱêŕa  demêda  ,,xwîşk,,  gotîye.  Gelo  ev  û  gelek  berbiŕîbûnên  bi  evî  şêweyî  ji  ku  tên?.   Çawa  bona  êzdîyan  ûsa  jî  bona  misirîyan  ŕaman,   dua,  sond  (usa  jî  çêŕ,  nifiŕ),  nav,  nivîsar  bi  naveŕoka  xweva  wek  ênêrgîya -  matêrîya  (ya  pak  yan  jî  ya  xirav)  di  nav  goveka  gerdûn -  kosmosêda  hatine  dîtinê.  Gotinên  ,,Sond  (ad),  nifiŕ  şûrên  du  devînin,,,  ,,Birîna  şûr  xweş  dibe,  birîna  zimên  xweş  nabe,,,  ,,Berf  dihele,  çîya  dimîne.  Mêr  dimire,  nav  dimîne,,  tê  bêjî  evê  yekê  dîhar  dikin.  Gotina    ji  devê  mêrê  êzdî  derketî,  bi  şedetîya  Şê  Şemsê  Jorîn,   gotî  ese  mîyaser  bibûya,  pêk  bihata – bibûya  matêrîya.  Lema  jî  zargotina  meda  gotinên  ,,Bi  ad – qirar,  soz - gotina  mêrên  berê,,,  ,,Sozê  mêra  serê  mêra  ye,,  bi  berfireh  têne  bi  kar  anînê.  Û  Hemze  pelewan  jî  şaş  û  matmay  dimîne,  gava  pê  dihese,  ku  derew  hatine  li  ser  ŕûyê  dinê.  ,,Derew  çiye? ,, - bi  zendegirtî   pelewanê  kal  dipirse  û  dibîne,  ku  erd  êdî  ne  erdê  berê  ye,  sist   bûye,  wîda  ew  heta  çokan  diçe  xwar…   Şkênandin,  ŕesîtkirina  peykeran,  wêneyan,  navên  li  ser  sarkofagan  (tabûtên  ji  kevir)  bal  misirîyan  sûcê  herî  mezin  hatîye  dîtinê.  Bi  tunekirina  wana  ,,KA,,  wê  ŕastî  ,,BA,,  nehata,  ŕêberî  lê  nekira,  BA  wê  sergidan  bima.   Êzdîyan  jî  kêlikên  mezelên  hilnedayî  her  bilind  kirine,  ku  ew  nava  xwelîyêda    unda  nebin,  nequlibin.  Çawa   A.  Martîrosyan  pirtûka  xwe  ya  ,,Maştos,,  da  (Yêrêvan,  sal  1933)  dinvîse,  êzdîyan  bi  ŕêzgirtineke  ku  digihîje  asta  parêzîyê,  berbiŕî  gotina  nivîsar  û  nivîsarê  bûne.  Bi  ŕastîyê  jî  badilhewa  nîne,  ku  êzdî  Şê  Şems  ,,Mêrê  xweyê  morê,,,  lê  Şê  Sin  (Sîn,  Sûên)  ,,Mêrê  xweyê  qelemê,,  dibînin.  (Peyva  ,,sanskrît,,  bi  makkirina  hine  zanyaran   ,,nivîsara  Sans -  Şams,, – Ŕoyê  dide  kifşê).  Bona  êzdîyan  ŕehm -  dilovanî  xwestin,  dua – qewilgotin  weke  xêrdayînê  ne.  Hema  bi  evî  meremî  jî  misirîyan  ,,Pirtûkên  miryan,,,  ango,  dua – dirozên  nivîsar  tevî  mûmîyan  danîne .  (Evan  ,,Pirtûkên  miryan,,  da  navê  Adî   ê  hidavropî  jî,  ku  li  Kûdmûxîyê  û  li  Ûrartûyê  bi  nave  Xaldî  dihat  parêz  kirin,   wek  Xweda  derbaz  dibe…).

                             Çawa  dîharkirinên  kevnarzanîyê,  nîşanên  zodîakê  (ḱember – goveka  ajalan)  û  nîşanên  li  ser  mezelên  êzdîyan  didine  ḱivşê,  Ḱurdistana  kevnareda  sîmvolên  steyran,  exteran,  Mêr – Xwedawendan  destpêkêda   şêr,  box,  beran,  hesp,  teyr,  mar  û  yên   dinêye  ji  siruşta   li  dor   û  beran  bûne.  Li  Misirê  jî  usa  bûye…  Ozîrîs  û  Îzîda  ên  misirîyan  wek  Adonîs  û  Afrodîtê  û  yên  dinê  hema  ji  ber    Dûmûzî  û  Înana  yên  piştovanên  Arattayê   hatine  girtinê  û  gorî  şert  û  mercên  cî  hatine  parêz  kirinê…

                              Ḱurdistana  kevnareda  navbera  mêr -  zilamên  zewicî  û  yên  azep  da  lîstika  ,,Hol  û  kaş,,  li  ser  ŕeşayê  û  li  ser  berfê  hatîye  lîstinê  û  hucet – dew – doza  navbera  Mêr – Xwedawendên    demsalanda  dîhar  kirîye   (Çawa  ku  serketina  Xwedayê  Zêvs  va  girêdayî  yewnanan  jî   lîstikên  Olîmpîyê  li  dar  xistinê).   Sîwarên  hespan  jî  bi  sîwarî  lîstika  ,,Hol  û  kaş,,  lîstine.  Bi  evê  lîstikê  lîstikvanan  bona  dinya  axretê  ,,guneh – sûcên  xwe  daweşandine,  sivik  kirine  û  xêrên  xwe  bi  pir  kirine,,.  Ev  lîstika,  bi  hezaran  salan  berî  Yazîd  bin  Mûawî  yê  ereb,  ,,Hola  Êzdîdê  Sor,,  hatîye  nav  kirinê.  (Peyva  ,,hol,,  usa  jî  dûrî   ,,ol – yol,,-  a  tirkî  ye).  Misirîyan  jî  lîstikek  awa  bi  navê  ,,Hokşa,,  li  ser  xîz – qûmê  lîstine.  Û  ev  nav  bi  zimanê  misirîyan  nayê  şirovekirinê.  Eva  dide  ḱivşê,  ku  ev  lîstika  jî  bi  ṫevî  navê  xwe  ji  der – ji  Ḱurdistanê  hatîye.  Hewaskare,  ku  misirîyan  lîstikek  a  bi  gilokê  pê  lep - lexmên  destan  lîstine.  Û  ew  lîstik  jî  hema  ,,Lexm,,  hatîye  navkirinê.  ,,Ŕo,,  ya  Ḱurdistanê  bi  navê  ,,Ŕa,,  ṫevî  sîmvolên  xwe  yên  xaç  û  strûyên   beran  jî  derbazî  Misirê  bûye.  Beran  ajala  binecî  ya  Misirê  nîne.  Ev  sîmvol  dibek  ewê  dewrê  jî  Ḱurdistanê  derbazî  Misirê  bûye,  gava  ŕo  li  dewr -   Mala  birc – extera  Beran  da  bûye…   Erê,  pêwendîyên  Kurdistanê  û  Misirê  pir  bi  kevnarin,  hê  ji  berî  hêksosan  û  Selahêddînê  Eyûbî  tên  û  hey  bi  çendbare  bûne.                        

                               Wek  mînak,  Êxnaton  ê  faravon  şoŕeşeke  ayînî  pêk  anî,  ji  bawerîya  pirxwedêtîyê  derbazî  ya  yekxwedêtîyê  bû,  dest  bi  parêzîya  Aṫon  (,,Qaşa  ŕoyê,,)   kir.  Bi  nêŕîna  gelek   zanîyaran  Êxnaton  ev  ŕêform  di  bin  bandoŕa  dêmaŕî  û  jina  xwe  a  Nêfêrtîtî,  dê  û  dapîrên  xwe  da  mîyaser  kirye,  pêk  anîye.  Ev  keç  zerîyên  horî -  mîtanî  û  ḱasît  yên  ŕoparêz  bûn.  Tevî  wana  bi  sedan  carî  jî  ji  Ḱurdistanê  çûne  Misirê,  û  bivê – nevê  evan  keçan  bandora  xwe  ya  parêzîya  yekxwedêtîyê  di  ŕeşî  Mêrê  Ŕoyê  da  li  ser  jîyan,  çand,  bîr – bawerîyên  misirîyan  hiştine.  Ji  evan  dotên  horî – mîtanî  û  ji  Êxnaton  jî  bawerî - îdêya  yekxwedêtîyê  Mûsa   pêxemberê  karmendê  dîwana  faravon  ji  xwera  hildaye.  Ji  Misirê  der  peykerê  Nêfêrtîtî   (,,ya  bedew  hat,, -  bi  zimanê  misirîyan)  li  welatê  kal – bavan   li  nêzîkî  bajaŕê  Duhokê  hatîye  dîtinê.  Kevnarzanekî  alman  peykerê  nav  û  deng  yê  Nêfêrtîtî  ji  Misirê  bi  dizî   birîye  Almanîayê.  Gava   misirîyên  îroyîn  daxwaza  paşda  vegerandina   evî   peykerî   kirine,  Hîtlêr  bi  wateya  ku  Nêfêrtîtî  keça  arî  ye,  peyker  zevt  kirye,  paşda  nedaye  ereban.  Divên,  bi  saya  bedewîya  keçên  horî  li  Rohilatê     perîyên  firîşte  hema  bi  ,,horî ,,  hatine  navkirinê.

                                 Sivê  zû  ŕastî   êzdîyan  hatin   cînarên  ermenî  bona  xwe  nîşana  xêr - xweşîyê,  serketinê,  açixîyan  dibînin.  Lê   dagirkerên  Ḱurdistanê  êzdîtî  şeytanparêzî  navkirine.  Û   usa  jî  wana   tu  ḱar – barekî  êzdîyan  yê  şeytanparêzîyêva,  şeytantîyêva, ango  bêxwedêtîyêva,  dij  mervatîyêva  girêdayî   (xên  ji  alîyê  êzdîyanva   xêrxwazîya  ṫemamîya  mervayê -   ,,72  miletan,,)   nedîtine,  ŕaber  nekirine.  Eva  dide  kivşê,  ku  gotina  evan  xwînxwur  û  zinêkarên  hov  û  peyayên  wanan   ne  ku  ŕastîye,  lê  ŕeşkirine,  şeŕ  avîtine.  Belê  dagirkeran  bi  meremê  ṫunekirinê  bi  her  alî  cêŕibandine  ṫevî  hemû  nirxên  êtnîkî,  netewî  heta  peyva  ,,ḱurd,,  jî  li  ber  çevên  ḱurda  bidine  ŕeşkirinê,  bikin  ,,şivan,,,  ,,qaçax,,,  ,,ḱoçber,,,   ,,gur,,,  ,,ṫirkên  çîyan,,…   Û  gelek  ḱurdên  dînguhêŕî   (ji  yên  dîŕoknivîs  jî  girtî)   xapîyane,  bûne  qesasê  serê   ewan  ŕê – ŕizman  yên  ku  demêda  kal  û  bavên  wana  jî  hûnandine – hasil  kirine,  ji  ḱurdîtîya  xwe  dibûrî,  ḱûvî   û  neban  bûne,  heta  ḱoka  xwe   birine,  gihiyandine  bêdwînên  qumistanê  jî.   Alîyê  dinêva  hine  êzdî   jî  pey  surmanbûna  piŕanîya  ḱurdaŕa  û  heta  îro  ji  peyva  ,,ḱurd,,  usa  diŕevin,  cawa  ku  cin  ji  hesin  û  ji  Ocaxa  Cin  Teyar – Eṫo – Hedad -Ṫeşûb   (ya  ku  cin  bend  kiriye,  girê  daye)  sil  dibin,  diŕevin.  Lê  gava  em  li  ḱoka  xwe  vedgeŕin,  em  dibiînin,  ku  çiqwasî  jî  piŕanîya  ḱurda  dînê  musilmanîyê  hildaye  û  bi  ayînî  dûrî  ḱurdîtîyê  ketiye,  lê   peyva  ,,ḱurd,,  îslameva  girêdayî  nîne.  Ew   bi  hezaran  salan  berî  pêşdahatina  îdêologîya  ereban  ya  misulmanîyê  hebûye,  ṫemenda  hevala  faravonên  Misirê  ye.  Û   XWEYÎ – XUDANÊ  ,,ḰURD,,  HEMA  ÊZDÎTÎ  BI  XWEYE.   Awa,  heger  navên  qiralên  sêmît  ên  hîvparêz  wek  Sîn – şarîşkû,  Naram - sîn  û  yên  dinêda  peyva  ,,Sîn,,  heye,  navên  faravonên  Misirê  ên  Cêdêf - ŕa,  Xaf - ŕa,  Mênkaû - ŕa  û  yên  dinêda  peyva  ,,Ŕa,,  heye,   lê  navên  padîşahên  horî - mîtanî  arîtîyêva   (ORO – tîyêva)  ango  ŕoparêzîyêva  girêdayî  ne.  Wanada  peyva  ,,Ŕo,,  bi  teherê  ,,ro,,,  ,,or,,,  ,,ûr,,,  ,,êr,,,  ,,îr,,,   ,,ar,, … heye.    Sîmvola  sereke  ya  horî -   mîtanîyên  M - îhr  (M – îr,  M - êr)  parêz  Ŕo  bû.   Ev  nîşana,  xwezma  ya   m  or  a   Saûstatar  ê  padîşah  (s.  1450 – 1410  B. Î.),  bi  şêwakî  veguhastî – veçêkirî  (xwezma  teyr  bi  sînema  poçikdirêjva  hatîye  guhartinê…)  li  fêza  Dergehê  Lalişa  Nûranî  jî  hatîye  lê  kirinê  û  alîyê  gelek  ŕêxistinên  êzdîyan  yên  îroyîn  da  li  Ḱurdistanê,  li  Almanîa,  li  Ermenîstanê,  li  Gurcîstanê,  li  Ŕûsîya  tê  bi  kar  anînê:














C:UsersJorDesktop360px-Royal_seal_of_Šauštatar_of_Mitanni.svg.png




 

 


 

                             Awa   navê  padîşahê  pêşin  ê  horî -  mîtanî:   Sutarna   ,,Ŕoja  baş,,,  lê  navê  padîşahê  duda:  Baratarna  ,,Ŕoja  mezin,,   didine   ḱivşê.  Navê  bavê   Sutarna   hema   KURDO  (Kîrta)  bûye.  Pareke  destana  derbarê  Kurdo  da,  mînanî  ,,Beyta  Horî,,  (strana  here  kevnar  a  cîhanê)  hatîye  parastinê  û  gihîştîye  ŕojên  me.   Ḱoka  ,,Kardaka,,  ,,Kardûx,,,  ,,Kardû,,,  ,,Karda,,,  ,,Kordîk,,,  ,,Kordûnîa,,  û  gelekên  dinê  hema  peyva  ,,kurd,,  bi  xweye.   Lê   ,,KURD,,,   bi  nêrîna  min,  navlêkirina  xwexwetîyê  ye,  ŕoparêzîyêva  girêdaîye  û  mînanî  ,,  h + OR + î,,  ji  peyva  ,,Ŕo,,  pêjda  hatîye,  bûye   ,,k + OR + d,,    û  ,,merivên  ŕoyê,,,  ,,ên  ŕoyê  dayî,,,  ,,sêwirandîyên  ŕoyê,,,  ,,kuŕ - lawên  ŕoyê,,   dide  kivşê.  Êzdî  îro  Mêrê  ŕoyê  diparêzin,  lê  demên  kevnareda   bi  ŕaste – ŕast  hema  Ŕo  parêz  kirine.  Etnograf  Emînê  Evdal  dinvîse,  ku  parêzîya  Ŕoyê  di  nav  êzdîyan  da  ewqas  bingeh  girtîye,  ku  êzdî  xwe  miletê  Şems,  peyçûyên  Ŕoyê,  ewledên  Royê  nav  dikin,  xwe  ji  Royê  xuliqî – çê  bûyî  dibînin.  Sûmeran  jî  pareke   pêşîyên  me  ên  kevnare - ,,KÛTÎ,,,  lê  welatên  wana - ,,KÛTÎÛM,,  nav  kirine.  Eva  jî  bi  zimanê  sûmeran  heman  ŕamanê  dîhar  dike   (,,Ûtû,,  bi  zimanê  sûmerî  ,,tav,,,  ,,ŕo,,  dide  kivşê).  Bi  saya  mêrxasbûn,  lehengbûna  ḱurda  peyva  ,,ḱurd,,  zimanên  sêmîtan  û  parsûan  da  paşê,   bi   ŕastîyê,   ŕamana  ,,mêrxas,,,  ,,xurt,,,  ,,wêrek,,,   ,,leheng,,  jî  daye  kivşê.  (Mêzeke:        http://www.bahzani.net/kurdi/show.php?aid=2914http://www.bahzani.net/kurdi/show.php?aid=2936 ).                         Awa  bi  saya  heta  zîyaret  û  kêlikên  mezelên  êzdîyan  jî  suŕên  bircên  Misirê  dîhar  dibin.  Bi  gotineke  dinê,  ŕê – ŕizmên  bawerîya  êzdîtîyê  ya  xweserîxwe  ŕonahîyê  davêjne  li  ser  bîr – bawerîyên  dinya  kevnare  yên  berî  îslamyetîyê,  xaçparêzîyê,  mûsayetîyê,  zeredeştîyê.  (Çawa  nivîskar  Vahan  Têr – Xazaryan  nivîsîye,  êzdîyan  sîstêma  bîr – bawerîya  kevnare  ya  mervayê,  xwezma  ya  êl  û  eşîrên  arî  bi  zîyaretî  parastine).  (Vira  cîye  bidime  kivşê,  ku  peyva  ,,êl,,  navê  Xwedaê  Êl  ê  piştovanê  Kurdo  ê  mîtanî  va  girêdaîye,  lê  peyva  ,,eşîr,,  navê  Xwedayê  A  ssûr,  ango  Sorê  Sora  va  girêdaîye).   Û  alîyê  dinêva  jî  bi  ṫenê  goveka  ewan  bîr – bawerîyên  kevnareda  gele  ŕê – ŕizmên  êzdîtîyê  dikarin  bi  ŕast  û  bi  ṫam  bêne  şirovekirin  û  têgihîştinê.  A  lema  jî  gelek  lêkolînvan,  felsevan,   ŕêwî  û  mîsîonêran  ŕa,  yê  ku  gorî  dînên  nuh  ŕaman  kirine,  bi  tam  li  hev  nehatîye  jîyin,  deb  û  bawermendîyên  êzdîyan,  êzdîtî  ya ,,suŕa  cîhanê,,   lêbikolin.  Û  D.  Pagîrêv  nivîsîye:  ,,Heta  niha  jî  bi  tu  kesî  ŕa  li  hev  nehatîye  haj  ji  suŕên  dînê  êzdîyan  hebin,,

                                  Burg - bircên  Misirêva  girêdayî   me  hine  bîr – bawerîyên  misirîyên  kevnare  û  êzdîtîyê  yên  derbarê  dinya  axretêda  danîne  li  ber  hev.  Bîr – bawerîyên  êzdîtîyê  yên  derbarê  dinya  erşê  azmîn  û   dinya  li  ser  axê,  jîyanê,  peşdahatina  kînyatê  û  yên  dinê  da  jî  hewaskar  û  bi  piŕ  kevnare  ne….   Erê,   ,,Giha  li  ser  ḱoka  xwe  şîn  dibe,,.  Şaristanîyên  sûmeran  û  misiryan  ṫav  nekirin  (ber  xwe  nedan),  têk  çûn,  çimkî  ŕehên  ewan  şaristanîyan  li  axeke  dinê  da  bûn.  (Sûmerên  berbi  jêr  daketî  Ḱurdistana  kevnare  wek  ,,kûr,,  ango  welatê  dinya  axretê  jî  dîtine,  çimkî  kal  û  bavên  wana  di  nav  evê  axêda  binaxkirî  bûn…).  Dagirkerên  Welatê  me,  zû  be,  yan  dereng  be,  wek  gelek  dagirkerên  berî  xwe,  wê  mînanî  berfa  li  ser  çîyayên  me  bihelin,  herin,  çimkî  gênên  wana  ji  axeke  dinêne  (Îro  ṫirkên monxoloîd  yên ji  bestên  Asia  Navîn  hatî   li  ser  axa  Ḱurdistanê  û  Ŕom - Bûzandiayê  nemane.  Ṫenê  ṫirktîya  wana  bi  saya  serê  binelîyên  binecî  ên  vajo  bûyî  maye.  Evên  bi  jera  zombîtîyê  bişivî -  qulibî - vajo  bûyî  û  hê  xwe  nehesyayî  bi  piŕ  xeterin,  ji  dagirkeran   jî  xiravtir  û  zirar  darin…).  Çawa  ŕohilatzan  M.  S.  Lazarêv    dibêje,  piŕ  kêm  gel  hene,  ku  mîna  ḱurda  awqas  dirêj  li  ser  erdnîgarîya  xwe  ya  netewîyê  jîyan  kirine.   Em  bimînin  bi   ewê  hêvîyê,  ku  Ḱurdistanê  li  ser  ŕehên  xwe  yên  bi  axa  welêt  da  piŕ  ḱûrda  çûyî  di  NEWROZEKE  TAÛS  da  bi  ŕewşeke  nuh  va  tevî  xwehesîna  êtnîkî  û  hestên  hemkurdîtîyê   wê  ese  dîsa  gulvede,  ji  bûz – cemeda  zivistanê  xilaz  be.   Û  êzdîyên  jî  wê  ṫerkeserî  dinê  nebin,  rem,  xêr  û  bereket – adanîyê  tevî  xwe  ji  Kurdistanê  dernexin – nebin,  wê  ji  berê  çêtir  bi  dilgermî   serkêşî - pêşevanîya  ziman,  ŕê – ŕizm,  çanda  netewî  bikin,    bi  bê  minet  bi  peyvên  ŕoyî - ŕonahî   Xwedayê  bav  û   kalên  xwe  ŕa  biaxivin,  ne  ku  bi  çavên  xelqê,  lê  bi  çavên  xwe  Wî  nas  bikin.  Heta  ku  êzdîtîya  tem,  xwê  û  havênê  ḱurdîtîyê  a  mîna  ava  Kanîya  Sipî   paqiş  û  zelal,  a  xalis,  SEMBOLEKE  NETEWEYÎ  a  zêndî,   birc -  pîramîdeke  çanda  ḱurdîtîyê  ya  ŔESEN  ṫevî   nirxên   dinê,  yên  bi  xurû  netewî,  Ḱurdistaneda  hêjayî  maf,  xemxurî,   parastina   bi   Ŕ  E  S  E  N  Î   bibe,   erkê  êzdîyan  e  wek  K – OR – D,  ango  ŔOYÊ  DA  (Mêrê  ŕonahîyê - Êzdîdê  Sor  bi  bi  xwe  jî  hîpostasekî  S – or – ê   S – or – a,  ango  ŔOYÊ  ye )  li  ser  axa  bav  û  kalan  berxwe  bidin  (ênergêtîka  Lalişa  Nûranî  ne  mînanî  yên  deverên  dinyayê  ye  dinêye,  Kanîya  Sipî  ṫû  cîkî  dinê  ṫûneye…),  hêvîya  yên  qulibî  û  ne  qulibî  nemînin,   gorî  rewş  û  ŕîtma  viŕeke  bi  delk  û  fen  ya  evê  dem  û  dinya  neheq   ṫev  bigeŕin,  xwedî  li  ŕeh - ḱoka  xwe,  li  dîŕoka  xwe  ya  ARÎTÎYÊ =  ḰURDÎTÎYÊ = ŞEMSANÎYÊ   derkevin  bo  xatirê   parastina  AX  a  Welêt ,  Ziman  ê  dê,  dêm  ê  netewî…   

 

C:UsersJorDesktop1307539222_2-1.jpg   C:UsersJorDesktop17580849.jpg

                       1)Zîkûrateke  Mêzopotamia  ya  bi  hevt  qatê.  Quva  here  jor  bi  ŕeng - awazê   şîn  yê  azmanê  Mala   Xwedê  hatîye  bi  ŕengkirinê. (Êzdîtîyêda  jî  heman  berbiŕîbûn  e).                    

                       2)  Birca  Misirê:  yek  ji  yên  destpêkê.

                       Serdazêdekirin:

                       Bona  himberîhevkirinê  bidme  ḱivşê,  ku  gor  ŕaberkirina  kevnarzanan,  her  qatekî  zîkûratê   (bo  mînak,  yên  dema  ḱasîtan  li  Babilê)   gersteyrek,  Mêr – Xwedawendê  wê,  awazek  û  ŕojeke  hevtêyê  dîhar  kirîye:

  1. Satûrn  (Keywan),  Nînûrta,  ŕeş,  duşem

  2. Yûpîtêr  (Berçîs),  Mardûk,  sipî,  sêşem

  3. Mêrkûrî  (T îr),  Nabû,  sor,  çarşem

  4. Vênêra  (Gêlavêj),  Îştar,  sût,  pêşem

  5. Mars  (Behram),  Nêrgal,  zer,  înî

  6. Hîv,  Sîn,  gewr – zîvînî,  şemî

  7. Ro,  Şamaş,  zêŕînî,  yekşem

 Eva  Hevt  Mêrên  Ŕiknê  ên  Pantêona  êzdîtîyê,  hevt  geŕsteyrên  milk – hebûnên  Wanan,  hevt  rojên  hevtîyê,  hevt  awazên  parîyên  zîyaretên  êzdîtîyê  yên  îroyîn  û  tiştên  din,  bi  cudetîyên  anegorva,  tîne  li  ber  çavên  me…                      

                          Bin  ṫesîra  bîr – bawerîyên  derekeda  li  hine  cîyan  çîŕokek  hatîye  hûnandinê.  Gorî  ewê  Melekê  TAÛS  li  ber  Adem  (ê  ku  ji  mêrxasên  mîfên  Mêzopotamîayê  hatîye  ber  girtinê,  ango  berî  wî  merivên  pêşin  bi  navên  ,,Lûlû -  lolo – lêlê – oro - êrê,,,   ,,Adab,,,  ,,Manû,,  û  ên  din  êdî  hebûn)   daxûl  nebûye,  pante  nedaye.  Lema  jî,  xwedêgiravî,  Xwedê  Melekê  TAÛS  kirîye  wekîlê  xwe  û  serokê  Mêr – Melekan.  Lê  bi  rastî,  Melekî  TAÛS  wekîlê  Xwedê  ye,  çimkî  Melekî  TAÛS  Mêr – Xwedawendê  Steyra  Serê  Sivê  ye.  Lê  Steyra  Serê  Sivê  her  siva  wekîltî – qasidîtî – mizgîntîya  hatin – nedîrdayîna  ŔOYA  zerîn  û  ŕonahîyê  dike.  (Berî  pêşdahatina  ŕamana  derbarê  Xwedayê  ne  dihar  da  Xweda  here  zor  li  Ḱurdistana  kevnare  hema  ŔO  bû.  Û  çevkanîyên  êzdîtîyê  jî,  yên  bi  navên  cuda – cuda,  hema  ji  ewê  dewrê  tên).  Pey  naskirina  Xweda  ê  nedihar  ŕa  pantêona  êzdîtîyêda  Şê  Şemsê  Mêrê  ŕoyê  bûye  Dîwanbegê  Dîwana  Xwedê,  lê  Melekî  TAÛS  mînanî  berê  dîsa  wek  wekîl  maye,  icar  wek  wekîlê  Xwedayê  nedîhar…   

 03.08.2016  s.                                                                                                 

                                                                           


   

 

 

Torine Torini3617

 

Berpirsîyar û karê teknîkî
Redaksîyon
Bahzad Shamsany
Yilmaz Yildiz
Copyright © 2005 bahzani.net
bahzani.kurdi@gmail.com